2026 సెప్టెంబర్ 21న ఢిల్లీ సెషన్స్ కోర్టు ఒక ఉత్తర్వు జారీ చేసింది..  అది ఏ నేరాన్నీ నిర్ధారించలేదు, ఏ పౌరసత్వాన్నీ రద్దు చేయలేదు,  కేవలం ఒక తిరస్కరించబడిన ఫిర్యాదుకు తిరిగి విచారణు అవకాశం కల్పించింది. దాని చుట్టూ నిర్మించబడుతున్న వాగ్దానాలు, భయాలు, ఆరోపణలు..  43 ఏళ్ల చరిత్రతో కూడిన ఒక కథనం మొత్తాన్ని గురించి వాస్తవాల   సమగ్ర పరిశీలన ఈ వ్యాసం.

2026 సెప్టెంబర్ 21. ఢిల్లీలోని రౌస్ అవెన్యూ కోర్టు కాంప్లెక్స్లోని ఎంపీ, ఎమ్మెల్యే కేసుల ప్రత్యేక కోర్టులో స్పెషల్ జడ్జి విశాల్ గోగ్నే ఒక ఉత్తర్వు చదివారు. దాని సారాంశం సాధారణ పాఠకుడికి నిరాశ కలిగించేంత సాధారణం.. కింది మేజిస్ట్రేట్ కోర్టు 2025 సెప్టెంబర్లో ఇచ్చిన ఉత్తర్వు  కారణాలు లేనిది’ (non-speaking), చట్టపరమైన లోపాలతో కూడినది.. కాబట్టి రద్దు.  ఫిర్యాదును తిరిగి విచారించి, కారణాలతో కూడిన మాటతో స్పందించాలి. కానీ ఆ ఒక్క వాక్యం చుట్టూ గత వారంలో నిర్మించుకున్న వార్తల శీర్షికలు చూస్తే..   సోనియా, రాహుల్ గాంధీలకు భారత పౌరసత్వం పోగొట్టుకుంటున్నారా?” అనే ప్రశ్నే ముఖ్యాంశం అయిపోయింది.  Calling a spade a spade  అంటే ఏమిటో ఈ కేసు ఒక పాఠంగా నేర్పుతుంది.  రికార్డులో ఏముందో అదే చెప్పడం.  అది ఆరోపణపై కాకపోయినా, ఆరోపణను ఎత్తిపొడిచే వైపున కాకపోయినా. ఈ రెండు కేసుల్లో ఏ కోర్టూ ఇప్పటి వరకు ఏ నేరాన్నీ నిర్ధారించలేదు.  ఏ అధికార వర్గమూ పౌరసత్వాన్ని రద్దు చేయలేదు.  ఇది ఒక వైపు సత్యం. మరో వైపు సత్యం కూడా ఉంది..  అది ఇంకా కఠినం..  1980ల ప్రశ్న కోర్టు తలుపులు తట్టింది 2026లో..  2019లో ఇవ్వబడిన ఒక మంత్రిత్వ శాఖ నోటీసుకు ఏడేళ్ల తర్వాత కూడా బహిరంగ ఫలితం లేదు. నేరం నిరూపణ కాకపోవడం ఒక వైపున, విచారణే జరగకపోవడం మరో వైపున.. ఈ రెండూ ఒకే పాలక వ్యవస్థ కనిపించిన కటువు పరిస్థితి.

ఈ వ్యాసం మూడు ప్రశ్నల చుట్టూ అల్లబడింది.. ఈ రెండు కేసుల నిజమైన చట్టపరమైన స్థితి ఏమిటి? వీటి వెనుక ఉన్న 27 ఏళ్ల రాజకీయ చరిత్ర..  1999 ప్రభుత్వ పతనం నుంచి 2004 ప్రధానమంత్రి వారసత్వం వరకు..  2009 ఎన్నికల కమిషన్ వివాదాల వరకు ఏం చెబుతోంది?  సంస్థలు, కోర్టులు, గృహ మంత్రిత్వ శాఖ, ఎన్నికల సంఘం,  ఈ ప్రశ్నలను ఎందుకు పరిష్కరించలేకపోతున్నాయి? సమాధానాలన్నీ ప్రజల్లో ఉన్నాయి.  ఇక్కడ ఏ వాదన ఆరోపణ మాత్రమో, ఏది ధృవీకరించబడిన వాస్తవమో స్పష్టంగా గుర్తిస్తూ చూద్దాం.

ఒక్క చూపులో...
● సెప్టెంబర్ 21, 2026 ఉత్తర్వు.. పూర్తిగా ప్రక్రియాపరమైనది.  కోర్టు తనకు తానే FIR నమోదించే అధికారం లేదని స్పష్టం చేసింది.  మేజిస్ట్రేట్ కోర్టుకు తిరిగి పంపింది.
● ఫిర్యాదుదారు: అడ్వకేట్ వికాస్ త్రిపాఠి (సెంట్రల్ ఢిల్లీ కోర్ట్ బార్ అసోసియేషన్ ఉపాధ్యక్షులు).
● ముఖ్య ఆరోపణ: 1980 జనవరిలో ఓటరు జాబితాలో పేరు,  పౌరసత్వం 1983 ఏప్రిల్ 30న లభించింది.
● ఇప్పటి స్థితి: ఏ కోర్టు కానీ, ఏ అధికార వర్గం కానీ నేరం నిర్ధారించలేదు.  పౌరసత్వ రద్దు జరగలేదు.  సోనియా ప్రతివాదం రికార్డులో ఉంది.
● రాహుల్ కేసు:  Backops Ltd (UK, 2003–09) ఫైలింగ్స్లో బ్రిటిష్’ ప్రకటనలు..  స్వయం ప్రకటనలు మాత్రమే; 2019 MHA నోటీసుకు ఆనాటి నుంచి బహిరంగ ఫలితం లేదు.
● ప్రధానమంత్రి అర్హత: రిజిస్ట్రేషన్ ద్వారా పౌరసత్వం పొందినవారికి ప్రధానమంత్రి పదవికి రాజ్యాంగపరంగా అవరోధం లేదు.. కలాం తన జ్ఞాపకాల్లో ఇదే నిర్ధారించారు.
చారిత్రక నేపథ్యం: 1968 నుంచి 1983 వరకు.. ఒక పౌరసత్వం, మూడు ప్రశ్నలు

1968లో ఇటలీకి చెందిన సోనియా మెయినో రాజీవ్ గాంధీని వివాహం చేసుకుని భారతానికి వచ్చారు. ఆ తర్వాత పదిహేనేళ్లు ఆమె ఇటాలియన్ పౌరురాలిగానే ఉన్నారు. 1983 ఏప్రిల్ 30న మాత్రమే భారత పౌరురాలిగా మారారు. ఇది కోర్టు ఫిర్యాదులోనూ, బహిరంగ రికార్డులోనూ నిలిచిన తేదీ. ఈ పదిహేనేళ్ల వ్యవధిలోనే తొలి ప్రశ్న పుడుతుంది.. ఫిర్యాదుదారు అడ్వకేట్ వికాస్ త్రిపాఠి ప్రకారం 1980 జనవరిలో.. పౌరసత్వం పొందడానికి మూడేళ్ల ముందు,  న్యూఢిల్లీ లోక్సభ నియోజకవర్గ ఓటరు జాబితాలో సఫ్దర్జంగ్ రోడ్ చిరునామాతో ఆమె పేరు నమోదైంది. 1982లో తొలగించబడింది.  1983లో తిరిగి చేర్చబడింది. పౌరసత్వం లేని వ్యక్తి పేరు ఓటరు జాబితాలో ఎలా చేరింది? ఏ పత్రాల ఆధారంగా? అవి నకిలీవా?..  ఈ మూడు ప్రశ్నలే ఇప్పుడు కోర్టు గదిలో ఉన్నాయి. రెండో ప్రశ్న పౌరసత్వం పొందిన విధానంపై విమర్శకులు, ముఖ్యంగా డాక్టర్ సుబ్రమణ్యం స్వామి, ఏప్రిల్ 7న దరఖాస్తు ఇచ్చి ఆరు రోజుల్లోనే..  ఏప్రిల్ 13న  పౌరసత్వం వచ్చిందని వాదిస్తారు.  అంత వేగం రాజకీయ ప్రభావాన్ని సూచిస్తుందని చెబుతారు. నిజాయితీగా చెప్పాలంటే..  ఆ ఆరు రోజుల వాదన ప్రభుత్వ రికార్డులతో ధృవీకరించబడలేదు. అసలు కోర్టు ఫిర్యాదే పౌరసత్వం ఏప్రిల్ 30న లభించిందని పేర్కొంటున్నది.  అంటే తేదీల విషయంలోనే వాదనలు విభేదిస్తున్నాయి. మూడో ప్రశ్న అత్యంత స్పష్టమైనది: భారత పౌరసత్వం పొందేటప్పుడు ఇటాలియన్ పౌరసత్వాన్ని త్యజించాలి .  స్వామి వాదన ప్రకారం ఇటాలియన్ పాస్పోర్టు స్వాధీనం చేయడం అనేది పౌరసత్వ త్యాగానికి రుజువు కాదు.  ఇటలీ ప్రభుత్వం ఇచ్చిన త్యాగ ధృవీకరణ పత్రం ) భారత ప్రభుత్వ దస్తావేజుల్లో లేదని ఆయన చెబుతారు. పాస్పోర్టు స్వాధీనం అనేది పరిపాలనాపరమైన చర్య. పౌరసత్వ త్యాగం చట్టబద్ధమైన చర్య. ఈ తేడా చట్టపరంగా నిజం. కానీ ఆ ధృవీకరణ పత్రం ఉందో లేదో అనే దానిపై భారత ప్రభుత్వం ఇప్పటి వరకు ఒక్క మాట బహిరంగంగా చెప్పలేదు .  ఇదీ నిజం. ఆరోపణ తీర్పు కాలేదు.  అదే సమయంలో ప్రభుత్వ మౌనం ఆరోపణను పునరుజ్జీవింపజేస్తూనే ఉంది.

రాహుల్ గాంధీ కేసు పూర్తిగా భిన్నమైన ఆధారంపై నిలిచి ఉంది. 2003 ఆగస్ట్ 21న బ్రిటన్లో Backops Limited (కంపెనీ నం. 4874597, 51 Southgate Street, Winchester, Hampshire) అనే ప్రైవేట్ కంపెనీ నమోదైంది. రాహుల్ గాంధీ దానికి డైరెక్టర్, సెక్రటరీ. 2005, 2006 వార్షిక రిటర్న్స్లో  రాహుల్ స్వయంగా సంతకాలు చేసిన పత్రాల్లో  అతని జనన తేదీ 1970 జూన్ 19గా సరిగ్గా ఉండగా, జాతీయత  British’గా నమోదైంది.  2009 ఫిబ్రవరి 17న కంపెనీ రద్దు దరఖాస్తులో కూడా అదే విధంగా ఉంది. 2015లో స్వామి ఈ పత్రాలను ప్రజారంగంలోకి తెచ్చారు.  స్పీకర్ సుమిత్రా మహాజన్ దీన్ని ఎల్.కె. అడ్వానీ అధ్యక్షతన ఎథిక్స్ కమిటీకి పంపారు.  2017లో స్వామి గృహ మంత్రిత్వ శాఖకు ఫిర్యాదు చేశారు.  2019 ఏప్రిల్ 29న మంత్రిత్వ శాఖ రాహుల్ గాంధీకి  షోకాజ్ నోటీసు పంపి..  15 రోజుల్లో వాస్తవ స్థితి వివరించాలని కోరింది. ఆ నోటీసుకు తర్వాత ఏమైంది? బహిరంగ రికార్డులో ఏమీ జరగలేదు.  స్పందనా, నిర్ణయమూ ప్రజలకు తెలియలేదు. ఇక్కడ కూడా రెండు వాస్తవాలు పక్కపక్కన నిలవాలి. ఒకటి.. ఆ ప్రకటనలు రాహుల్ సొంత సంతకాలతో, శాసనబద్ధ నమోదు సంస్థకు సమర్పించిన పత్రాల్లో ఉన్నాయి.  ప్రతివాదంగా ఆయన ప్రజా ప్రకటనల్లో తన భారతీయతను పునరుద్ఘాటించారు, కానీ ఆ నమోదులను విప్రోక్తం చేయడం లేదా వివరించడం జరగలేదు. రెండు — కంపెనీ ఫైలింగ్ అనేది స్వయం ప్రకటన; దాన్ని యుకె రిజిస్ట్రీ స్వతంత్రంగా ధృవీకరించదు. అది పౌరసత్వాన్ని నిర్ణయించే ఏ అధికార  తీర్పూ కాదు. రాహుల్ పై పౌరసత్వ ప్రశ్నను ఎప్పుడూ ఏ కోర్టూ అధికారికంగా నిర్ధారించలేదు.  2019 నోటీసు మాత్రమే గృహ మంత్రిత్వ శాఖ స్వీకరించిన అధికారిక ప్రక్రియ అంచున ఉన్న రుజువు.

ఈ రెండు కేసులనూ అర్థం చేసుకోవాలంటే వాటి వెనుక ఉన్న రాజకీయ చరిత్ర కూడా తెలియాలి..  ఎందుకంటే ఇవి కేవలం చట్టపు కేసులు కావు, వాటితో ముడిపడిన రాజకీయ గతం కోర్టు గదుల్లోకి కూడా వస్తూంటుంది. 1999 ఏప్రిల్ 17: వాజ్ పేయ్ ప్రభుత్వం విశ్వాస ఓటింగ్లో  ఒక్క ఓటు తేడాతో (269–270) పడిపోయింది. అన్నా డీఎంకే   మద్దతు ఉపసంహరణ, ఒడిశా ముఖ్యమంత్రి గిరిధర్ గమాంగ్ ఓటు వివాదం ఆ నాటి రాజకీయ వార్తల అంశాలు. ఆ తర్వాత సోనియా గాంధీ ప్రభుత్వం ఏర్పాటు క్లెయిమ్ చేయడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు, సమాజ్ వాదీ  పార్టీ నాయకుడు ములాయం సింగ్ యాదవ్ మద్దతు లేఖ ఇవ్వడానికి నిరాకరించడంతో ఆ క్లెయిమ్ విఫలమైంది.  ములాయం ఎందుకు నిరాకరించారనేది ఈనాటికీ ఊహాగానాలకే ఆసాధ్యం. (ఒక సిద్ధాంతం ప్రకారం స్వామి తనకు దక్కని ప్రధానమంత్రి అవకాశం వెనుక జరిగిన ఒప్పందాల గురించి ములాయాన్ని హెచ్చరించి ఉండవచ్చు. ఇది ప్రత్యక్ష సాక్ష్యాధారాలు లేని, తథ్యాలను కలిపి ఊహించిన అనుమాన వాదన మాత్రమేనని దాని మూలమే ఒప్పుకుంది.  ఇలాంటివి చరిత్ర కాదు, ఊహగా గుర్తించాలి.  తర్వాత కార్గిల్ యుద్ధం, 1999 అక్టోబరు ఎన్నికల్లో NDA తిరిగి అధికారంలోకి రావడం.  ఈసారి పొత్తు డీఎంకేతో. 2004లో కాంగ్రెస్ నేతృత్వ కూటమి గెలిచిన తర్వాత సోనియా ప్రధానమంత్రి కాబోతున్నారనే వార్తల నేపథ్యంలో..  ఆమె తన పేరును వెనక్కి పెట్టి మన్మోహన్ సింగ్ ను నామినేట్ చేయడం జరిగింది. ఆ ఎపిసోడ్ పై ‘అప్పటి రాష్ట్రపతి కలాం ఆమెను అడ్డుకున్నారు..  అనే కథనం ప్రచారంలో ఉంది.  కానీ రికార్డు దీనికి పూర్తి విరుద్ధం చెబుతోంది.  అది తర్వాతి విభాగంలో..  2009లో ఎన్నికల సంఘంపైనా ఒక పెద్ద వివాదం నెలకొంది: సీఈసీగోపాలస్వామి తన సహచర కమిషనర్ నవీన్ చావ్లా తొలగింపును రాష్ట్రపతికి సిఫారసు చేయడం,యూపీఏ ప్రభుత్వ సలహాపై రాష్ట్రపతి ప్రతిభా పాటిల్ దాన్ని తిరస్కరించడం. చావ్లా CEC అవ్వడం..  ఈ మొత్తం గొలుసులోనూ  పౌరసత్వ ఫైలు అనే కొత్త వాదనలు పుట్టుకొచ్చాయి. వాటి ధృవీకరణ స్థితిని కూడా స్పష్టంగా చూద్దాం.

 ఓటరు జాబితాలో ఒక వ్యక్తి పేరును మోసపూరితంగా చేర్చడం, పౌరుడు కానివారి పేరును చేర్చడం, అబద్ధ ప్రకటన వాడకం వంటి ఆరోపణలు మోసపూరిత విధంగా చేసినావేనన్న ప్రశ్నకు కారణాలతో కూడిన తీర్పు రావాలి. 
స్పెషల్ జడ్జి విశాల్ గోగ్నే, సెషన్స్ కోర్టు ఉత్తర్వు..  2026 సెప్టెంబర్ 21

సంఘటనల కాలక్రమం

1968 వివాహం నుంచి 2026 సెప్టెంబర్ 29 తర్వాతి విచారణ వరకు..  ఎనిమిది దశాబ్దాల గతం:
కాలం            సంఘటన / వాదన
1968 ఫిబ్రవరి        సోనియా మెయినో–రాజీవ్ గాంధీ వివాహం; ఇటాలియన్ పౌరురాలిగా భారత ప్రవాసం మొదలు.
1980 జనవరి        న్యూఢిల్లీ లోక్సభ నియోజకవర్గ ఓటరు జాబితాలో (సఫ్దర్జంగ్ రోడ్ చిరునామా) ఆమె పేరు నమోదైందని ఫిర్యాదు వాదన.
1982            ఆ పేరు జాబితా నుంచి తొలగించబడిందని ఫిర్యాదు; తొలగింపు కారణాలు ప్రశ్నలో భాగం.
1983 ఏప్రిల్ 30        రిజిస్ట్రేషన్ ద్వారా భారత పౌరసత్వం; అదే ఏడాది ఓటరు జాబితాలో పేరు తిరిగి చేర్పు (ఫిర్యాదు ప్రకారం).
1999 ఏప్రిల్ 17        వాజ్ పేయ్ ప్రభుత్వం విశ్వాస ఓటింగ్లో ఒక్క ఓటు తేడాతో (269–270) పతనం; ఒడిశా ముఖ్యమంత్రి గిరిధర్ గమాంగ్ ఓటు వివాదం; AIADMK               మద్దతు ఉపసంహరణ.
1999 ఏప్రిల్–మే        సోనియా ప్రభుత్వ ఏర్పాటు క్లెయిమ్ వైఫల్యం. ములాయం సింగ్ యాదవ్ మద్దతు లేఖ నిరాకరణ; కార్గిల్ యుద్ధం; అక్టోబర్ ఎన్నికల్లో NDA (            DMKతో) తిరిగి అధికారం.
2003 ఆగస్ట్ 21        బ్రిటన్లో Backops Ltd (నం. 4874597, 51 Southgate Street, Winchester) నమోదు — రాహుల్ గాంధీ డైరెక్టర్, సెక్రటరీ.
2004 మే 18–19        ఎన్నికల తర్వాత సోనియా మన్మోహన్ సింగ్ను ప్రధానమంత్రిగా నామినేట్; కలాం జ్ఞాపకాల ప్రకారం అది ఆయనకు ‘ఆశ్చర్యం’.
2005–2006        Backops వార్షిక రిటర్న్స్ (2005-10-10, 2006-10-31) లో రాహుల్ జాతీయత ‘British’గా పేర్కొనడం — తర్వాతి వివాదానికి ఆధారం.
2006            అడ్వానీతో కలిపి సుమారు 200 మంది ఎంపీలు ఎన్నికల కమిషనర్ నవీన్ చావ్లా తొలగింపు కోసం రాష్ట్రపతి కలాంకు పిటిషన్.
2009 జనవరి 16        CEC ఎన్. గోపాలస్వామి చావ్లా తొలగింపును రాష్ట్రపతికి సిఫారసు — ‘పక్షపాత’ ఆరోపణల ఆధారంగా.
2009 ఫిబ్రవరి–ఏప్రిల్        UPA ప్రభుత్వ సలహా మేరకు రాష్ట్రపతి ప్రతిభా పాటిల్ సిఫారసు తిరస్కరించడం; ఏప్రిల్ 20న చావ్లా CECగా బాధ్యతలు.
2009 ఫిబ్రవరి 17        Backops రద్దు దరఖాస్తులో కూడా జాతీయత ‘British’గా నమోదు — MHA నోటీసులో పేర్కొనబడిన విధంగా.
2015 నవంబర్        స్వామి ఫిర్యాదు — స్పీకర్ సుమిత్రా మహాజన్ ఎథిక్స్ కమిటీకి (అధ్యక్షుడు ఎల్.కె. అడ్వానీ) పంపింపు.
2017 సెప్టెంబర్        స్వామి ఫిర్యాదు — గృహమంత్రి రాజనాథ్ సింగ్కు; పౌరసత్వ రద్దు, ఎంపీ అనర్హత డిమాండ్.
2019 ఏప్రిల్ 29        MHA రాహుల్కు షోకాజ్ నోటీసు — 15 రోజుల్లో స్పందించాలి; ఆ తర్వాత బహిరంగ ఫలితం లేదు.
2024 ఆగస్ట్–2025 ఫిబ్రవరి    స్వామి ఢిల్లీ HC పిటిషన్; అలహాబాద్ HC (విగ్నేష్ శిషిర్ PIL) కేంద్రాన్ని ప్రశ్నింపు; ఢిల్లీ HC MHAని 3 వారాల్లో స్పందించాలని ఆదేశం.
2025 మే 5            అలహాబాద్ HC PIL నిర్ణయించి ముగింపు — ప్రభుత్వం ప్రాతినిధ్య పత్రంపై నిర్ణయం తీసుకోవచ్చని అనుమతి; UK ప్రభుత్వానికి             వివరాల కోసం లేఖ వెళ్లినట్టు కేంద్రం తెలిపింది.
2025 సెప్టెంబర్ 11        ACJM (వైభవ్ చౌరసియా) FIR నమోదు కోరిన ప్లీని తిరస్కరింపు — ‘ఫోటాకాపీ యొక్క ఫోటాకాపీ’ వ్యాఖ్య.
2025 డిసెంబర్–2026 జూలై    రివిజన్ పిటిషన్పై సోనియాకు నోటీసు (డిసెంబర్ 9); ఆమె స్పందన (ఫిబ్రవరి 6: ‘frivolous, politically motivated’); ఆర్డర్ రిజర్వ్  
2026 సెప్టెంబర్ 21        స్పెషల్ జడ్జి విశాల్ గోగ్నే: ACJM ఉత్తర్వు ‘నాన్-స్పీకింగ్’, ‘చట్టపరమైన లోపాలతో కూడినది’ — రద్దు; తాజా విచారణకు పంపింపు.
2026 సెప్టెంబర్ 29        ACJM ముందు తిరిగి విచారణ — పోలీస్ స్టేటస్ రిపోర్టు, కారణాలతో కూడిన ఉత్తర్వు అంచనా.
            “ఈ ఫిర్యాదు పూర్తిగా సరికాని అభిప్రాయంతో కూడినది, చిల్లరైనది, రాజకీయ ప్రేరితమైనది, చట్టపు ప్రక్రియను దుర్వినియోగం చేసే             ప్రయత్నం.”
            సోనియా గాంధీ ప్రతివాదం — రౌస్ అవెన్యూ కోర్టులో, 2026 ఫిబ్రవరి 6
        
న్యాయపరమైన అంశాలు: ఏమి నిర్ణయమైంది, ఏమి నిర్ణయం కాలేదు

ముందుగా సెప్టెంబర్ 21 ఉత్తర్వు ఏం చేసిందో, ఏం చేయలేదో ఖచ్చితంగా అర్థం చేసుకోవాలి. 2025 సెప్టెంబర్ 11న అదనపు చీఫ్ జ్యుడీషియల్ మేజిస్ట్రేట్ (ACJM) వికాస్ త్రిపాఠి ఫిర్యాదును తిరస్కరించారు — ‘పునాది వివరాలు లేని నిరాధార వాదనలు’ అంటూ; సాక్ష్యాధారాన్ని ‘1980 నాటి ధృవీకరించని ఓటరు జాబితా ఫోటాకాపీ యొక్క ఫోటాకాపీ’ అని కొట్టిపారేశారు; పౌరసత్వం కేంద్ర ప్రభుత్వ విషయం, ఓటరు జాబితా ఎన్నికల సంఘం విషయం, రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 329 ప్రకారం న్యాయస్థానాలు ఎన్నికల వ్యవహారాల్లోకి దూరంగా ఉండాలని కూడా ఆ ఉత్తర్వులో పేర్కొన్నారు. ఇప్పుడు స్పెషల్ జడ్జి గోగ్నే ఈ ప్రతియొక్క అడుగునూ లోపంగా గుర్తించారు: ఉత్తర్వు ‘నాన్-స్పీకింగ్’; BNSS సెక్షన్ 175(3) ప్రకారం పోలీస్ స్టేటస్ రిపోర్టు తీసుకోవాలని అనిపించలేదు; 1980–82–83 క్రమంలో పేరు చేర్పు–తొలగింపు–పునఃచేర్పుల అర్థాన్ని పరిశీలించలేదు; పౌరసత్వం, ఎన్నికల సంఘం అధికార పరిధి గురించిన ఆ వ్యాఖ్యలు FIR దరఖాస్తు సందర్భంలో చట్టబద్ధం కావని భావించారు. కానీ — ఇది మర్చిపోరాని అంశం — సెషన్స్ కోర్టు తనకు తానే FIR నమోదు చేయలేమని, రివిజనల్ కోర్టు మేజిస్ట్రేట్ పాత్రను చేపట్టలేదని కూడా స్పష్టం చేసింది. అంటే సెప్టెంబర్ 29న మేజిస్ట్రేట్ కోర్టు ముందు ఫిర్యాదు తిరిగి వస్తుంది; అక్కడ పోలీసుల నుంచి స్టేటస్ రిపోర్టు వస్తుంది; తర్వాతే ఏమైనా నిర్ణయం. FIR నమోదైనా అది దర్యాప్తు ప్రారంభం మాత్రమే — నేరం రుజువు కావడం, అసలు అయితేనే, అనేక దశలు దాటాల్సిన పొడవు దారి. మరో వైపు సోనియా గాంధీ ప్రతివాదం కూడా పూర్తి రికార్డులో ఉంది: 2026 ఫిబ్రవరి 6న ఆమె తరపున ఇచ్చిన సమాధానంలో ఫిర్యాదు ‘ఊహాజనిత అంచనాలు, మీడియా నివేదికలు, కల్పిత దరఖాస్తుల’పై ఆధారపడిందని, పునాది పత్రాలు లేవని వాదన.

పౌరసత్వ చట్టం కోణం ఇంకా స్పష్టంగా చెప్పాలి, ఎందుకంటే ప్రచారంలో వినిపించే చాలా వాదనలు చట్టం ఏం చెబుతుందో దానికంటే ఎక్కువగా అనిపిస్తాయి. పౌరసత్వ చట్టం 1955 ప్రకారం భారతదేశంలో ద్వంద్వ పౌరసత్వం లేదు; రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 9 ప్రకారం ఇతర దేశ పౌరసత్వాన్ని స్వచ్ఛందంగా స్వీకరించిన వ్యక్తి భారత పౌరుడు కాడు. ఒకరు ఇతర దేశ పౌరుడయ్యారా అనే ప్రశ్నను నిర్ణయించే అధికారం సెక్షన్ 9(2) ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వానికి — అంటే గృహ మంత్రిత్వ శాఖకు — ఉంది; అందుకే రాహుల్ కేసులో స్వామి, తర్వాత కర్ణాటకకు చెందిన బీజేపీ కార్యకర్త ఎస్. విగ్నేష్ శిషిర్ తదితరుల ప్రాతినిధ్య పత్రాలు అక్కడే పడి ఉన్నాయి; ఢిల్లీ హైకోర్టులో స్వామి పిటిషన్ కేవలం ఒక్కటే అడుగుతోంది — మీ నిర్ణయం ఏమైందో చెప్పండి అని. అలహాబాద్ హైకోర్టు (లక్నో బెంచ్) 2024 సెప్టెంబర్లో కేంద్రాన్ని ప్రశ్నించి, 2025 మే 5న ఆ PILను ప్రభుత్వం నిర్ణయం తీసుకునేలా వదిలేసింది — కోర్టు గదిలో కేంద్ర ప్రభుత్వ ప్రతినిధి చెప్పిన విషయం మాత్రం గమనార్హం: UK ప్రభుత్వానికి వివరాల కోసం లేఖ వెళ్లిందని. అంటే ప్రక్రియ సజీవమని ఒక వాదన, ఫలితం మాత్రం ఇంకా రాలేదు — ఈ మధ్యస్థ స్థితే ఆరేళ్లుగా కొనసాగుతోంది. ఇక సోనియా కేసులో ‘పౌరసత్వం కోల్పోతారు’ అనే ఊహలకు చట్టపరమైన ఆధారం తక్కువే: పౌరసత్వ రద్దు అనేది ఒక ప్రత్యేక చట్టపరమైన ప్రక్రియ; అంతేకాదు — 1980 జాబితా నమోదు ఒక్కటి చట్టబద్ధంగా నిరూపితమైనా, అది ఆమె 1983లో సరిగ్గా పొందిన పౌరసత్వాన్ని తారుమారు చేయదు; ఆ పౌరసత్వం ఎప్పుడూ ఏ స్థాయిలోనూ సవాలుకు గురికాలేదు.
ఇక్కడ 2004 ‘కలాం ఎపిసోడ్’ గురించి రికార్డును సూటిగా చెప్పాలి — ఎందుకంటే ఇది ఈ వివాదాల చుట్టూ అల్లుకున్న అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందిన కథనాల్లో ఒకటి, అదే సమయంలో ధృవీకరించబడనిది కూడా. ‘అప్పటి రాష్ట్రపతి కలాం పౌరసత్వ చట్టంలోని రెసిప్రోసిటీ (reciprocity) సూత్రం ఆధారంగా సోనియా ప్రధానమంత్రి కాకుండా చూశారు’ అనే వాదన స్వామి చేసేది — మరియు కలాం మరణానంతరం ప్రచురించబడిన ఆయన జ్ఞాపకాలు ‘టర్నింగ్ పాయింట్స్’ (2012) దీనికి పూర్తి విరుద్ధంగా నిలిచాయి: ‘ఆమె తన కోసం క్లెయిమ్ చేసి ఉంటే, నేను ఆమెను నియమించక తప్పే లేదు’ అని కలాం రాశారు; సోనియా ప్రధానమంత్రి కాకుండా మన్మోహన్ సింగ్ను నామినేట్ చేయడం తనకు ‘ఆశ్చర్యం కలిగించింది’ అని పేర్కొన్నారు; తదనంతర ప్రకటనల్లో ఆయన మరోసారి స్పష్టం చేశారు — ‘సుప్రీం కోర్టు ఆమె పౌరురాలని చెప్పింది; ఆమె రాజ్యాంగపరంగా అర్హురాలు’ — అంటే రిజిస్ట్రేషన్ ద్వారా పౌరసత్వం పొందిన వ్యక్తి ప్రధానమంత్రి కావడానికి రాజ్యాంగంలో ఎలాంటి అవరోధం లేదని కూడా. కలాం కథనాన్ని స్వామి వ్యతిరేకించారు — ఆ విభేదం రికార్డులో ఉంది; కానీ రాష్ట్రపతి భవన్ రికార్డులు, కలాం స్వంత రచన ఏ దిశలో నిలుస్తున్నాయో చెప్పడానికి ఇద్దరు చాటులు అవసరం లేదు. ‘పౌరసత్వం పేరుతో రాజకీయ కథనాలు నడవడం’ ఎంత సులభమో, ‘ధృవీకరించబడిన మూలాలు మాట్లాడడం’ అంత కఠినం — ఈ ఎపిసోడ్ దీనికి ఉత్తమ ఉదాహరణ.
“ఆమె తన కోసం క్లెయిమ్ చేసి ఉంటే, నేను ఆమెను ప్రధానమంత్రిగా నియమించక తప్పే లేదు — అదే రాజ్యాంగబద్ధమైన ఏకైక మార్గం.”
— ఎ.పి.జె. అబ్దుల్ కలాం — జ్ఞాపకాలు ‘Turning Points’ (2012)

రాజకీయ, సామాజిక, మీడియా కోణాలు

ఈ వివాదాల రాజకీయ వెన్నెముక డాక్టర్ సుబ్రమణ్యం స్వామి — మాజీ కేంద్ర చట్ట మంత్రి, దశాబ్దాలుగా న్యాయపోరాటాల ద్వారా అధికారాలను ప్రశ్నించిన వ్యక్తి. ఆయన 2001, 2004ల్లో అప్పటి ఉపప్రధాన మంత్రి అడ్వానీకి సోనియా పౌరసత్వంపై హెచ్చరణలు పంపారని, రాహుల్ కేసులో 2015 నుంచి వరుసగా ప్రభుత్వానికి ఫిర్యాదులు చేశారని రికార్డు ఉంది. కానీ ఇక్కడ రాజకీయం ఒక వ్యక్తి కథ కాదు — పార్టీల స్థానాల కథ. కాంగ్రెస్ వైపు నుంచి ఈ కేసులన్నీ ‘రాజకీయ ప్రేరిత దాడులు’ అనే ఒకే స్పందన; సోనియా ప్రతివాదంలోని పదాలు అదే సూచిస్తాయి. బీజేపీ వైపు నుంచి మాత్రం ఒక ఆసక్తికరమైన విభజన: అధికార పార్టీలోని ఒక వర్గం (స్వామి వంటి వ్యక్తులు) ఈ కేసులను కొనసాగించాలని కోరుతుండగా, అధికారంలో ఉన్న ప్రభుత్వాలు — 2014 నుంచి 2026 వరకు, పూర్తి మెజారిటీతో ఉన్న ప్రభుత్వాలే — గృహ మంత్రిత్వ శాఖ స్థాయిలో ఎలాంటి తుది నిర్ణయం తీసుకోలేదు. 2019 నోటీసు తర్వాత ఏడేళ్లు — ఎటువంటి ప్రభుత్వమూ ‘విచారణ జరిగింది / జరగలేదు / ఫలితం ఇది’ అని చెప్పలేదు. ఇది ప్రతిపక్షాలకు మాత్రం కాదు, అధికార పక్షపు కార్యకర్తలకే పెద్ద ప్రశ్నగా నిలుస్తోంది: తమ ప్రభుత్వమే ఎందుకు నిర్ణయం తీసుకోదు? కొందరు విమర్శకులు దీనికి రాజకీయ సాఫ్ట్వేర్ను కల్పిస్తారు — ‘ఎన్నికల సమయంలో మాత్రమే ఈ కేసులు బయటకు వస్తాయి, అధికారంలోకి వచ్చాక మెల్లబడతాయి’ అని. అది ఒక అభిప్రాయం — కానీ అధికారిక నిర్ణయాలు జరగకపోవడం అంటే, అభిప్రాయాలకు ఆకాశం తెరుచుకుంటుంది; ఆక్రోశం మాత్రం కాదు, కథనాల కూడా. ఇదే సమయంలో ఎన్నికల సంఘం కోణం కూడా చెప్పుకోవాలి: 2009లో CEC గోపాలస్వామి చావ్లా తొలగింపు సిఫారసు (జనవరి 16 లేఖ, 2006లో అడ్వానీతో కలిపి ~200 మంది ఎంపీల పిటిషన్ ఆధారంగా), రాష్ట్రపతి ప్రతిభా పాటిల్ దాన్ని తిరస్కరించడం (UPA ప్రభుత్వ సలహాపై), చావ్లా ఏప్రిల్లో CEC కావడం — ఇవన్నీ ధృవీకరించబడిన చరిత్ర. కానీ ఇక్కడ ప్రచారంలో తిరిగే మిగతా వాదనలు — చావ్లా గోపాలస్వామి లేఖలను మార్చారని, సోనియా–చావ్లా కుటుంబాల మధ్య వ్యాపార భాగస్వామ్యాలున్నాయని, కళా పునరుద్ధరణ కోర్సులో పరిచయమైన స్నేహం అధికార నిర్ణయాలను ప్రభావితం చేసిందని — స్వతంత్ర ధృవీకరణ లేని, విశ్వసనీయత పరీక్షించని మూలాలపై ఆధారపడిన ఆరోపణలు మాత్రమే. స్నేహపూర్వక పరిచయం ఒక విషయం, అధికారిక నిర్వహణలో జోక్యం మరో విషయం — రెండవది నిరూపితం కాలేదు. అయితే సంస్థాగత పారదర్శకత లేకపోవడం వల్లనే అటువంటి ఆరోపణలకు నిచ్చెన దొరుకుతుంది అనేది వేరే చెప్పనక్కర్లేని నిజం.
సామాజిక, మీడియా కోణం మరింత కఠినం. ఈ కేసులపై భారత మీడియా స్థానికంగా రెండు పోకడాలుగా నిలిచిపోయింది: ఒక వర్గం (ప్రధానంగా ప్రత్యామ్నాయ, వాణిజ్యేతర పోర్టల్స్) ప్రతి విచారణను ‘పౌరసత్వం పోతుంది’ అనే శీర్షికలుగా మార్చి ప్రచురిస్తోంది; మరో వర్గం పూర్తిగా విస్మరిస్తోంది. ఈ రెండూ జర్నలిజం పరంగా సమస్యే — మొదటిది నిరూపితం కానిదాన్ని నిరూపితంగా చూపుతుంది; రెండోది ప్రజాప్రాముఖ్యం ఉన్న ఒక ప్రక్రియాపరమైన అభివృద్ధిని దాచుతుంది. అసలు కథేమిటో మరోసారి స్పష్టం చేసుకుంటే: పౌరసత్వం పోవడమో లేదో కాదు — పౌరసత్వ ప్రశ్నలను నిర్ణయించే వ్యవస్థలు ఎంత నిశ్శబ్దంగా, ఎంత నెమ్మదిగా పనిచేస్తున్నాయో అనేదే. ఢిల్లీ ప్రత్యేక తీవ్ర సవరణ (Special Intensive Revision) నేపథ్యంలో 1.45 కోట్ల మంది ఓటర్లలో 47 లక్షల మంది పేర్లు డ్రాఫ్ట్ జాబితా నుంచి తొలగించబడిన సంవత్సరంలో — ఓటరు జాబితా నిర్ధారత అనేది రాజకీయ ప్రజల దగ్గర వేడి అంశమే; అటువంటి సమయంలో 1980 నాటి ఒక నమోదు ప్రశ్న కోర్టు గదికి చేరడం స్వాభావిక ప్రజాశ్రద్ధత పొందింది. చివరిగా, సామాజిక మీడియాలో ఈ కేసులు ఏ విధంగా పునర్జన్మ పొందుతాయో గమనిస్తే ఒక పెద్ద బోధ: చట్టపు క్లిష్టతలు లేని చోట గెలుపు ఊహలదే; చట్టపు క్లిష్టతలు ఉన్న చోట ఓటమి కూడా ప్రజాశ్రద్ధత పొందుతుంది. “కంపెనీ వార్షిక రిటర్న్స్లో మీ జనన తేదీ 19/06/1970గా ఇవ్వబడి, మీ జాతీయత బ్రిటిష్గా ప్రకటించబడింది.”  గృహ మంత్రిత్వ శాఖ షోకాజ్ నోటీసు — రాహుల్ గాంధీకి, 2019 ఏప్రిల్ 29

ప్రభావాలు, ప్రజా చర్చ: ఇక ముందేమి?

ముందు చూసేది తక్షణ ప్రభావాలను. సెప్టెంబర్ 29న ACJM పోలీస్ స్టేటస్ రిపోర్టు వింటుంది; అక్కడ మూడు మార్గాలున్నాయి: FIR నమోదు, దర్యాప్తు ఆదేశం, లేదా కారణాలతో కూడిన తిరస్కరణ. FIR నమోదైతే జరిగేది — దర్యాప్తు ప్రారంభం; అది రాజకీయ వ్యవహారాల్లో పెద్ద మార్పు కాదు, కానీ 1980 నాటి పత్రాలను వెతికి, జాబితా ప్రక్రియను తిరగడం మొదలవుతుంది — సాక్షులు, రికార్డుల కొరత అనే నలభై ఏళ్ల పురాతన సమస్యలతో పాటు. రాహుల్ కేసులో బాల్యస్థితి మరో విధంగా పనిచేస్తుంది: అక్కడ నిర్ణయం కోర్టుల కంటే గృహ మంత్రిత్వ శాఖ చేతుల్లో ఉంది — సెక్షన్ 9(2) కింద విచారణ, UK ప్రభుత్వ సమాధానం, ఆ తర్వాత నిర్ణయం; నిర్ణయం ప్రతికూలంగా వస్తే అది కోర్టుల మెట్ల వైపు నడుస్తుంది. అయితే ఎన్నికల ప్రభావాల విషయానికి వస్తే — ప్రస్తుత పార్లమెంటరీ పదవులపై ఈ కేసుల తక్షణ ప్రభావం పరిమితమే: సోనియా గాంధీ రాజ్యసభ సభ్యురాలు; ఆమె పై కేసు ఓటరు జాబితా 1980 విషయం, ప్రస్తుత సభ్యత్వ అర్హత విషయం కాదు; రాహుల్ కేసులో అసలు ప్రశ్న పౌరసత్వ నిర్ణయం మీదనే ఆధారపడి ఉంటుంది — అది ఇంకా ఎవరూ చేయలేదు. అంటే — ఎన్ని శీర్షికలు అయినా — ఈ వారం జరిగింది ఏమీ లేదు; జరిగిందల్లా, ఒక ఫిర్యాదు తిరిగి పరిశీలనలోకి వచ్చింది అనే ప్రక్రియాపరమైన అంశం మాత్రమే.

కానీ ఈ కథలో పెద్ద ప్రశ్న వేరే ఉంది — సంస్థల నమ్మకస్తుల ప్రశ్న. ఒక 1980 నాటి ఓటరు జాబితా ప్రశ్న 46 ఏళ్ల తర్వాత ఇంకా మొదటి మెట్టు మీదే ఉండటం; ఒక 2019 నోటీసుకు బహిరంగ ఫలితం రాకపోవడం; ఎన్నికల సంఘం లోపలి విభేదాలు బయటికి రాకపోవడం (2010లో RTI ద్వారా గోపాలస్వామి లేఖ బయటకు వచ్చిన తీరు గుర్తుంచుకోవాలి) — ఇవన్నీ ఆరోపించిన వారికీ, ఆరోపణలు తప్పని వారికీ వేరుగా లాభం చేకూర్చవు. ఆరోపణ నిరూపితం కాకపోతే ఆరోపించబడినవారికి క్లియరెన్స్ రాదు; ఆరోపణ విచారణ లేకుండా వేలాడుతూ ఉంటే ప్రజలకు సత్యం తెలియదు. ఈ రెండు కేసుల్లోనూ సాక్ష్యాధారాల స్థితి ఒకటే: సోనియా కేసులో 1980 జాబితా ‘ఫోటాకాపీ యొక్క ఫోటాకాపీ’ అనే సమస్య (అసలు ధృవీకరించిన కాపీ లభిస్తేనే విచారణకు పునాది పడుతుంది); రాహుల్ కేసులో కంపెనీ ఫైలింగ్స్ ఉన్నాయి కానీ అవి స్వయం ప్రకటనలు మాత్రమే — అవి పౌరసత్వాన్ని నిర్ణయించలేవు. ఇక్కడే ఈ వ్యాసం యొక్క కీలక వాదం: ఈ రెండు కేసులను ఒకే కుండలో వండడం — ‘గాంధీ కుటుంబ పౌరసత్వ కేసు’ అని ఒకే శీర్షిక వేయడం — చట్టపరంగా సరైనది కాదు; ప్రతి కేసూ తన ఆధారాల మీద, తన చట్టపు హోదాలో, తన వేగంతో నడవాలి. వాటిని కలపడం వల్ల రాజకీయ ప్రతిధ్వని పెరుగుతుంది తప్ప, చట్టపరమైన ఖచ్చితత్వం పెరగదు.

చివరగా, ఈ మొత్తం కథలో ప్రజాస్వామ్యానికి మిగిలే పాఠం ఏమిటో సూటిగా చెప్పాలి. పౌరసత్వం అనేది ఒక రాజకీయ ఆయుధం కాదు — అది ప్రతి పౌరుడి అస్థిపంచ. అధికార పార్టీలు మారినా ఈ కేసుల గతి మారకపోవడం, ప్రతిపక్షాలు రాజకీయ ప్రేరణ అంటూ తప్పించుకోవడం, మీడియా ఊహలతో బాగు చేయడం, సంస్థలు మౌనంతో సమాధానమివ్వడం — ఈ నలుగురి కలయికే ఈ వివాదాలను దశాబ్దాల పాటు బతికించుకు రావడానికి కారణం. Calling a spade a spade అంటే ఈ కేసుల్లో ఇదీ: సోనియా–రాహుల్ గాంధీల ‘పౌరసత్వం పోతుంది’ అనేది ప్రస్తుత రికార్డులో ఊహే కాదు, — ఎలాంటి నిర్ణయాత్మక చర్య జరగలేదు; అదే సమయంలో ‘ఈ కేసులన్నీ వాస్తవాలు కావు’ అని కూడా ఎవరూ చెప్పలేరు — ఎందుకంటే వాటిని పూర్తిగా పరిశీలించి మూసివేసిన ఒక్క సంస్థ కూడా లేదు. తేడా ఇక్కడే: తీర్పు రాలేదు, తీర్మానం కూడా రాలేదు. పౌరసత్వం, ఓటు హక్కు, ఎన్నికల నిర్ధారత — ఇవి ప్రజలకు సంబంధించినవి; వాటి నిర్ణయాలు టీవీ స్టూడియోల్లో కాదు, కోర్టు గదుల్లోనూ, గృహ మంత్రిత్వ శాఖ ఫైలుల్లోనూ జరగాలి. ఆ గదులు మాట్లాడాలంటే — మాట్లాడతాయి కూడా. ఎవరికి అనుకూలంగా అయినా. అదే ఈ వ్యవస్థ నిజమైన పరీక్ష.

-సీతారాం కంఠంనేని 

ఈ విశ్లేషణ మీకు నచ్చినట్లయితే, దయచేసి మా https://TeluguOne.com  పోర్టల్‌ను అనుసరించండి, మీ స్నేహితులతో పంచుకోండి, అలాగే మీ విలువైన అభిప్రాయాలను తెలియజేయండి.   

[Sonia Gandhi Citizenship Case, Rahul Gandhi British Citizenship, Rouse Avenue Court, Indian Citizenship Act, Subramanian Swamy Petition]