1939 మే 14న గుజరాత్‌లోని భావ్‌నగర్‌లో జరిగిన చారిత్రక సంఘటన దేశ రాజకీయ చరిత్రలో అత్యంత కీలకమైన, చర్చనీయాంశమైన ఘట్టాలలో ఒకటిగా నిలిచింది. దేశ స్వాతంత్ర ఉద్యమ కాలంలో సంస్థానాల ప్రజల హక్కుల కోసం పోరాడుతున్న ప్రముఖ జాతీయ నాయకుడు సర్దార్ వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్‌‌ను లక్ష్యంగా చేసుకుని సాగిన ఈ సాయుధ దాడి, నాటి రాజకీయ వాతావరణాన్ని ఒక్కసారిగా దిగ్భ్రాంతికి గురి చేసింది. ఐదవ భావ్‌నగర్ ప్రజా పరిషత్ మహాసభకు అధ్యక్షత వహించేందుకు విమానాశ్రయం నుంచి భారీ ఊరేగింపుగా వస్తున్న ఆయనపై కొందరు వ్యక్తులు కత్తులు, బాకులు, బరిసెలతో విరుచుకుపడ్డారు. ఈ ప్రమాదకరమైన పరిస్థితుల్లో ఇద్దరు యువ వాలంటీర్లు తమ ప్రాణాలను అడ్డేసి పటేల్‌ను రక్షించుకోవడం చరిత్రలో శాశ్వతంగా నిలిచిపోయింది. 

దశాబ్దాల క్రితం నాటి ఈ ఘటనకు సంబంధించి సమకాలీన రికార్డులు, న్యాయస్థాన తీర్పులు,  ఇటీవలి కాలంలో తెరపైకి వస్తున్న రాజకీయ విశ్లేషణల నడుమ ఈ చారిత్రక అంశంపై విస్తృతమైన చర్చ జరుగుతోంది.   స్వాతంత్ర ఉద్యమ వేడి దేశ వ్యాప్తంగా ఉధృతంగా సాగుతున్న 1930ల చివరి కాలంలో, బ్రిటిష్ పాలిత ప్రాంతాలతో పాటు రాచరిక సంస్థానాల్లో కూడా ప్రజాస్వామిక ఆకాంక్షలు వేగంగా బలపడ్డాయి. సంస్థానాల ప్రజలకు బాధ్యతాయుతమైన పరిపాలన అందించాలనే డిమాండ్‌తో సర్దార్ పటేల్ మార్గదర్శకత్వంలో ప్రజామండల్ ఉద్యమం విస్తృత రూపు దాల్చింది. ఇందులో భాగంగానే గుజరాత్‌‌లోని భావ్‌నగర్ సంస్థానంలో భావ్‌నగర్ ప్రజా పరిషత్  ఏర్పడి, స్థానిక ప్రజలను జాతీయ ప్రధాన స్రవంతిలోకి తీసుకురావడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. ఈ సంస్థ ఐదవ మహాసభను నిర్వహించేందుకు వాఘావాడి రోడ్డులోని రాధా మందిర్ సమీప మైదానాన్ని ఎంపిక చేయగా, ఈ సభకు అధ్యక్షత వహించాలన్న అభ్యర్థనను పటేల్ అంగీకరించారు. ఈ మహాసభ నిర్వహణకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని పరిషత్ నిర్వాహకులు సంస్థాన చీఫ్ ఎగ్జిక్యూటివ్ అనంతరాయ్ పటానీకి అధికారికంగా లిఖితపూర్వకంగా అందజేశారు. 

అయితే..  అదే సమయంలో కథియావాడ్ ప్రాంతంలోని బ్రిటిష్ ఏజెన్సీ ప్రతినిధి గిబ్సన్ సంస్థానాలకు రహస్య ఆదేశాలు జారీ చేస్తూ, ప్రజా సంఘాల కార్యకలాపాలను గట్టిగా అణచివేయాలని సూచించినట్లు కొన్ని చారిత్రక అధ్యయనాలు వెల్లడించాయి.   ఈ ఉద్రిక్త వాతావరణంలో సంఘటన జరిగిన రోజున అనూహ్య పరిణామాలు చోటుచేసుకున్నాయి. 

1939 మే 14న విమానంలో భావ్‌నగర్ చేరుకున్న పటేల్‌కు ఘనస్వాగతం లభించింది. విమానాశ్రయం నుంచి సుమారు తొమ్మిది కిలోమీటర్ల దూరం పాటు నగరం గుండా సాగిన మహా ర్యాలీ ప్రజలతో కిటకిటలాడింది. ర్యాలీ డానాపిథ్ మీదుగా ఖార్ గేట్ సమీపానికి చేరుకున్న సమయంలో, అక్కడి నగీనా మసీదు ప్రాంతం నుంచి ఒక్కసారిగా దూసుకొచ్చిన సాయుధ బృందం ఊరేగింపుపై భీకర దాడికి పాల్పడింది. ఈ ఊహించని పరిణామానికి గురైన నాయకులు తేరుకునేలోపే దుండగులు విచక్షణారహితంగా కర్రలు, కత్తులతో దాడి చేశారు. ఈ ప్రాణాంతక ప్రమాదం నుంచి సర్దార్ పటేల్‌ను రక్షించే క్రమంలో బచ్చుభాయ్ (విరజీభాయ్) పటేల్ అక్కడికక్కడే ప్రాణాలు కోల్పోగా, మరో వాలంటీర్ జాధవ్‌భాయ్ (గోర్ధన్‌భాయ్) మోదీ మరుసటి రోజు ఆసుపత్రిలో చికిత్స పొందుతూ తుదిశ్వాస విడిచారు. 

ఈ దాడిలో నానాభాయ్ భట్, మకన్‌జీభాయ్ వాలియా, కాళూభాయ్ వాలియాసహా కాంగ్రెస్ కార్యదర్శి ఆత్మారామ్ భట్ తదితరులు తీవ్రంగా గాయపడ్డారు.   ఈ దారుణ ఘటన అనంతరం పటేల్ వెంటనే తన ర్యాలీని నిలిపివేసి, గాయపడి ఆసుపత్రిలో చికిత్స పొందుతున్న వాలంటీర్లను పరామర్శించేందుకు తఖ్త్‌సిన్హ్‌జీ ఆసుపత్రికి వెళ్లారు. అదే రోజు రాత్రి నిర్వహించిన బహిరంగ సభలో ఆయన భావోద్వేగంగా మాట్లాడుతూ..  తనపైకి రావాల్సిన ప్రాణాంతక దెబ్బలను బచ్చుభాయ్, జాధవ్‌భాయ్, నానాభాయ్ తమ శరీరాలపైకి తీసుకుని తన ప్రాణాలను కాపాడారని కొనియాడారు. ఈ సంఘటనపై నాటి భావ్‌నగర్ సంస్థాన కోర్టులో అధికారికంగా కేసు నమోదైంది. దీనిని  నగీనా మసీదు కేసుగా వ్యవహరించారు. సంస్థాన పోలీసు అధిపతి ఛేల్‌భాయ్ దవే ఈ ఘటనపై సమగ్ర దర్యాప్తు చేపట్టగా, ప్రాసిక్యూషన్ వాదనలు వినిపించడానికి బొంబాయి నుంచి ప్రముఖ న్యాయవాది కె.కె. షాను ప్రత్యేకంగా రప్పించారు. 

ఈ కేసును విచారించిన సెషన్స్ న్యాయమూర్తి ఈ ఘటనను కేవలం యాదృచ్ఛిక ఘర్షణగా కాకుండా, ఒక పద్ధతి ప్రకారం జరిగిన రాజకీయ దాడిగా అభివర్ణించినట్లు పలు చారిత్రక పరిశోధనలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి.   ఈ చారిత్రక ఘటనకు సంబంధించి నాటి న్యాయస్థాన తీర్పుల వివరాలపై భిన్నమైన వాదనలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి. చరిత్రకారుడు రిజ్వాన్ కాద్రీ భావ్‌నగర్ సంస్థాన జిల్లా న్యాయమూర్తి తీర్పు పత్రాలను పరిశీలించగా..  ఈ దాడిలో పాల్గొన్న ఒక దోషికి మరణశిక్ష విధించినట్లు రికార్డులు ఉన్నాయని తెలిపారు. అయితే ఆ శిక్ష నిజంగానే అమలైందా లేదా అనేదానికి మాత్రం స్పష్టమైన ఆధారాలు లభించలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. 

మరోవైపు.. ఈ అంశంపై ఇటీవల వెలువడిన కొన్ని రాజకీయ విశ్లేషణలు,  అధికారిక ప్రదర్శనల ప్రకారం, ఈ కేసులో మొత్తం 57 మంది నిందితులు ఉండగా, అందులో 34 మందికి శిక్ష పడిందని, ఇద్దరికి మరణశిక్ష ఖరారైందని పేర్కొనడం గమనార్హం. నాటి ప్రాథమిక న్యాయ రికార్డులు మరియు దర్యాప్తు పత్రాలు పూర్తిస్థాయిలో బహిరంగంగా అందుబాటులో లేకపోవడం వలనే ఈ లెక్కల మధ్య స్పష్టమైన వ్యత్యాసాలు కనిపిస్తున్నాయని నిపుణులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.   ఈ ఉదంతానికి సంబంధించి సమకాలీన ఆధారాలను పరిశీలిస్తే..  నాటి సంఘటన జరిగిన వెంటనే పటేల్ స్వయంగా డాక్టర్ రాజేంద్ర ప్రసాద్‌కు రాసిన లేఖలో అనేక కీలక విషయాలు వెల్లడయ్యాయి. మసీదు ప్రాంతం నుంచి గుండాలు పెద్ద ఎత్తున బయటకు వచ్చి ర్యాలీపై దాడి చేశారని, ముస్లిం లీగ్ వర్గాలు అల్లర్లకు దిగాయని ఆయన ఆ లేఖలో స్పష్టంగా పేర్కొన్నారు. 

ఇది నాటి కాలంలోనే ఈ దాడి వెనుక ఉన్న శక్తుల గురించి పటేల్ భావించిన తీరుకు బలమైన సమకాలీన ఆధారంగా నిలుస్తోంది. అయితే, కోల్‌కతాలో ముస్లిం లీగ్‌కు వ్యతిరేకంగా పటేల్ చేసిన ప్రసంగంపై కక్ష కట్టే కొందరు ఈ దాడికి పాల్పడ్డారని నిందితులు కోర్టులో వాంగ్మూలం ఇచ్చినట్లు చెబుతున్నప్పటికీ, ఆ కోణానికి సంబంధించిన పూర్తి వివరాలు మాత్రం సోషల్ మీడియా కథనాల్లోనే ఎక్కువగా ప్రచారంలో ఉన్నాయి. ఈ దాడి వెనుక ముస్లిం లీగ్ అధికారిక హస్తం ఉందా, లేక స్థానికంగా ఉన్న మతపరమైన మూకల ప్రమేయం ఉందా, లేక సంస్థాన పాలకుల రాజకీయ కుట్ర దాగి ఉందా అనే కోణాలపై ఇప్పటికీ భిన్నమైన అభిప్రాయాలు వ్యక్తమవుతున్నాయి.   

ఈ ఘటన భావ్‌నగర్ స్థానిక ప్రజల్లో తీవ్ర భయాందోళనలను కలిగించడమే కాకుండా, జాతీయ స్థాయిలో కూడా పెద్దఎత్తున సంచలనం సృష్టించింది. పటేల్ ప్రాణాలకు ముప్పు వాటిల్లేలా జరిగిన ఈ దాడిని అడ్డుకుంటూ తమ ప్రాణాలను త్యాగం చేసిన యువకుల స్మృతి భావ్‌నగర్ ప్రజల గుండెల్లో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయింది. అయితే, భారతదేశ స్వాతంత్ర్య పోరాట సమగ్ర చరిత్రలో మరియు పాఠ్యపుస్తకాలలో ఈ ఘటనకు తగినంత ప్రాధాన్యం లభించలేదనే విమర్శలు ఎప్పటికప్పుడు వినిపిస్తూనే ఉన్నాయి. ఈ ఘటనకు సంబంధించిన అధికారిక రికార్డులను నాటి ప్రభుత్వాలు క్రమపద్ధతిలో తొలగించాయనే ఆరోపణలు రాజకీయ వేదికలపై వినిపిస్తున్నప్పటికీ, ప్రధాన సమస్య మాత్రం నాటి దర్యాప్తు పత్రాలు ప్రజలకు అందుబాటులో లేకపోవడమేనని చారిత్రక పరిశోధకులు వివరిస్తున్నారు.  

-సీతారాం కంఠంనేని 

ఈ విశ్లేషణ మీకు నచ్చినట్లయితే, దయచేసి మా https://TeluguOne.com  పోర్టల్‌ను అనుసరించండి, మీ స్నేహితులతో పంచుకోండి, అలాగే మీ విలువైన అభిప్రాయాలను తెలియజేయండి.    

[Sardar Patel 1939 attack, Bhavnagar Praja Parishad,  Sardar Vallabhbhai Patel Nagina Masjid case, Assassination attempt on Sardar Patel, Telugu One]