సెప్టెంబర్ 15, 2026 సాయంత్రం. ఇస్లాం పవిత్ర నగరమైన మక్కా నిషేధిత గగనతలంలోకి హూతీ డ్రోన్ ప్రవేశించకముందే సౌదీ వైమానిక రక్షణ వ్యవస్థలు దాన్ని కూల్చివేశాయి.  సౌదీ నేతృత్వం దీనిని రెడ్ లైన్  ఉల్లంఘనగా అభివర్ణించింది. రెండు రోజుల తర్వాత తాయిఫ్ ప్రాంతంలో కూలిన డ్రోన్ శిథిలాల వల్ల ఒక యెమెనీ పౌరుడు మరణించాడు.  ఈ వరుస దాడుల్లో సౌదీ అరేబియాలో ఇదే తొలి పౌర మరణం.  సరిగ్గా ఆరు వారాల క్రితం.. అంటు  ఆగస్టు 7న, సౌదీ అరేబియా, పాకిస్ధాన్, టర్కీ లు మక్కాలో  ఏ దేశంపైనైనా సాయుధ దాడి జరిగితే ముగ్గురిపైనా దాడిగానే పరిగణిస్తాం అని ప్రకటిస్తూ త్రైపాక్షిక రక్షణ ఒప్పందంపై సంతకాలు చేశాయి.   అయినా మక్కా సమీపంలో డ్రోన్ దాడి జరిగిన తర్వాత కూడా పాకిస్తాన్ ఎలాంటి సైనిక చర్య తీసుకోలేదు. ఇస్లామాబాద్  సరైన సమయం వస్తే ఒప్పందం ప్రకారం స్పందిస్తాం అని చెబుతోంది తప్ప.. చర్యకు  దిగడం లేదు.  ఈ వైరుధ్యమే  ఒప్పందం మాటల్లో ఒకటి, ఆచరణలో మరొకటి అన్న చర్చకు తావిస్తోంది.  ఏ దేశంపైనైనా సాయుధ దాడిని ముగ్గురిపైనా దాడిగా పరిగణిస్తాం.. మక్కా ఒప్పందం ప్రకటించిన సూత్రం. కానీ దీని అమలు యంత్రాంగం, దాడి నిర్వచనం, ప్రతిస్పందన విధానం ఏవీ బహిరంగంగా లేవు. 

ఆరు దశాబ్దాల సంబంధం

సౌదీ-పాకిస్తాన్ రక్షణ సంబంధాలు 1960ల నాటివి.  పాకిస్తాన్ పైలట్లకు శిక్షణ ఇవ్వడం, కీలక దశల్లో తన ఫైటర్ జెట్లను సౌదీలో ఉంచడం ద్వారా ఈ సహకారం మొదలైంది. అప్పటి ఈజిప్ట్, యెమెన్ యుద్ధం నేపథ్యంలో 1960ల చివరలో పాకిస్తాన్ దళాలు తొలిసారి సౌదీకి వెళ్లాయి. 1979లో మక్కాలోని మస్జిద్ అల్ హరామ్ పై జరిగిన ముట్టడి సమయంలో సౌదీ ప్రభుత్వానికి పాకిస్తాన్ బలగాలు సహాయం చేశాయని చారిత్రక నివేదికలు చెబుతున్నాయి. డిసెంబర్ 14, 1982న రెండు దేశాలు రహస్య రక్షణ ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాయి. 2005లో దాని స్థానంలో సైనిక సహకార ఒప్పందం వచ్చింది.  శిక్షణ, సిబ్బంది మార్పిడి, రక్షణ ఉత్పత్తులపై కుదిరిన ఈ ఒప్పందంలో పాకిస్తాన్ ప్రత్యక్ష యుద్ధ బాధ్యత లేదు. ఆ తర్వాత 1980లలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ లో సోవియట్లపై ముజాహిదీన్ కు సౌదీ ఆర్థిక సహాయం అందించే మార్గంగా పాకిస్తాన్ పనిచేసింది. 1990-91 పర్షియన్ గల్ఫ్ యుద్ధం సమయంలో పాకిస్తాన్  పవిత్ర స్థలాల రక్షణ పేరుతో రెండు బ్రిగేడ్లను సౌదీలో ఉంచింది.  2011 బహ్రెయిన్ సంక్షోభంలో కూడా ఇరు దేశాలు పరస్పరం సహకరించుకున్నాయి.

ఈ చరిత్రలో కనిపించే స్థిరమైన ధోరణి..  పాకిస్తాన్ ఎప్పుడూ సౌదీ  భూభాగ రక్షణకు,  హరమైన్ షరీఫైన్ రక్షణకు కట్టుబడి ఉంది.  కానీ సౌదీ నేతృత్వంలోని దాడుల కార్యకలాపాల్లో భాగస్వామి కాలేదు. 2015 ఏప్రిల్ 10న ఈ ధోరణి చారిత్రాత్మక ప్రాతిపదికగా నిలిచింది.  హూతీలపై యెమెన్లో ఆపరేషన్ కోసం సౌదీ యుద్ధనౌకలు, విమానాలు, సైనికులను అడిగినప్పుడు, పాకిస్తాన్ పార్లమెంట్ ఏకగ్రీవంగా  యెమెన్ వివాదంలో తటస్థం తీర్మానం చేసింది.  ఇందుకు  అంతర్గత రాజకీయ కారణాలు కూడా ఉన్నాయి. ప్రపంచంలోనే రెండవ అతిపెద్ద షియా జనాభా ఉన్న పాకిస్తాన్ లో  యెమెన్ యుద్ధం తీవ్ర శీతల యుద్ధాన్ని రగిలిస్తుందని శాసనసభ్యులు భయపడ్డారు.

సంఘటనల కాలక్రమం: 2025, 26 మలుపులు

సెప్టెంబర్ 17.. షెహబాజ్ షరీఫ్, మహ్మద్ బిన్ సల్మాన్ రియాద్ లో స్ట్రాటజిక్ మ్యూచువల్ డిఫెన్స్ అగ్రిమెంట్ పై సంతకం  ఒక దేశంపై దాడి రెండు దేశాలపై దాడే..  అణ్వాయుధ శక్తిగల దేశంతో ఓ గల్ఫ్ దేశం కుదుర్చుకున్న ఇలాంటి తొలి   ఒప్పందం ఇదే.  ఫిబ్రవరి 28, 2026.. అమెరికా, ఇజ్రాయెల్ ఇరాన్ పై వైమానిక దాడులు ప్రారంభించాయి.  అగ్ర నాయకుడుఅయతుల్లా ఖమేనీ మరణించారు.  ఇరాన్ ప్రతీకారంగా ఏడు దేశాల్లో అమెరికా సైనిక స్థావరాలపై దాడులు చేసి, హార్మూజ్ జలసంధిని మూసివేసింది. ఏప్రిల్ 11, 2026..ఎస్ఎండీఏ కింద మొదటిసారిగా పాకిస్తాన్ ఫైటర్ జెట్లు, సపోర్ట్ విమానాలు కింగ్ అబ్దుల్ అజీజ్ ఎయిర్ బేస్ లో దిగాయి.  ప్రాంతీయ నివేదికల ప్రకారం ఇవి జేఎఫ్-17 బ్లాక్ III విమానాలు.  పాకిస్తాన్ అదే సమయంలో అమెరికా, ఇరాన్ శాంతి చర్చలకు వేదిక కావడం విశేషం.  జూలై 2026..  హూతీలు సౌదీపై  సముద్ర దిగ్బంధనం ప్రకటించి రెడ్ సీలో ట్యాంకర్లపై దాడులు మొదలుపెట్టారు. 2022 ఆపద పూర్తిగా కుప్పకూలింది.  ఆగస్టు 7.. టర్కీ కూడా చేర్చుకుని మక్కా జాయింట్ డిఫెన్స్ అగ్రిమెంట్. ఆగస్టు 31..  ఇస్తాంబుల్లో తొలి కమిటీ సమావేశం.  సౌదీలో శాశ్వత సెక్రటేరియట్.  తొలి మూడేళ్లకు పాకిస్తాన్ సెక్రటరీ జనరల్. సెప్టెంబర్ 15–17..  మక్కా సమీపంలో డ్రోన్ అడ్డుకోబడి,  ఒకరు మృతి  సెప్టెంబర్ 19..  టర్కీ విదేశాంగ మంత్రి ఫిదాన్ సౌదీకి సైనిక అవసరాలుంటే సాంకేతికంగా సహాయం చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాం అన్నారు. పాకిస్తాన్ మాత్రం సైనిక ప్రతిస్పందనపై చర్చ లేదని,  సమయం వచ్చినప్పుడు స్పందిస్తాం అని చెప్పింది. 

న్యాయపరమైన అంశాలు: ఒప్పందం మాటల్లో ఏముంది, లేనిది ఏమిటి?

ఇక్కడే ఈ మొత్తం వ్యవహారం మూల సమస్య దాగి ఉంది. మక్కా ఒప్పందం ఆపరేటివ్ క్లాజ్ ఒక్కటే బహిరంగం.. ఒక దేశంపై సాయుధ దాడి అందరిపై దాడిగా పరిగణించబడుతుంది. కానీ ఒప్పందం పూర్తి పాఠం విడుదల కాలేదు.  అది ఎంతకాలం అమల్లో ఉంటుంది, ఆమోదం  ఎలా జరుగుతుంది. భౌగోళిక పరిధి ఏమిటి? ప్రతిస్పందన ఆటోమేటిక్ ఔనా కాదా?  సంప్రదింపుల యంత్రాంగం ఏమిటీ ?  ఏదీ ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా స్పష్టం కాలేదు.  ఇస్లామిక్ నాటో అనే పోలికలు ఉన్నా.. ఈ ఒప్పందంలో నాటో ఆర్టికల్ 5 లాంటి సమగ్ర కమాండ్, శాశ్వత దళాలు, ఉమ్మడి సైనిక యంత్రాంగం లేవని స్వతంత్ర విశ్లేషకులు స్పష్టం చేస్తున్నారు.

2005 ఒప్పందం ప్రకారం పాకిస్తాన్ బాధ్యత శిక్షణ, సాంకేతిక సహాయానికే అన్న అని నిబంధన చేర్చింది ..  కానీ దాని పరిధి కూడా సౌదీ  రక్షణకే పరిమితం. విశ్లేషణ ప్రకారం ఎస్ఎండీఏ పూర్తిగా రక్షణాత్మకమైనది..  సౌదీ అరేబియా దాడికి గురైనా, పాకిస్తాన్ ను ప్రతిదాడి కోసం ఉపయోగించుకోవాలని అడగలేదు. అంటే చట్టపరంగా కూడా ఈ ఒప్పందాలు సమష్టి రక్షణ  సూత్రంపై నిర్మితమైనవే తప్ప, సమష్టి దాడి  ఒప్పందాలు కావు.

సౌదీ భూభాగంలోకి ప్రవేశించే దాడికి, యెమెన్ లోపల సౌదీ నిర్వహించే కార్యకలాపాలకు మధ్య తేడా గుర్తించడమే పాకిస్తాన్ స్థిర వ్యూహం. మక్కా సమీప డ్రోన్ సంఘటనను ఈ చట్టపరమైన పరిమితుల్లోనే చూడాలి. డ్రోన్ అడ్డుకోబడింది తప్ప మక్కాపై ప్రభావం చూపలేదు; హూతీలు పవిత్ర స్థలాలను లక్ష్యంగా చేసినట్లు  అబద్ధాలు, కుట్రలు అంటూ ఖండించారు. వారి ప్రకటన ప్రకారం వారి లక్ష్యాలు సౌదీ చమురు సౌకర్యాలు, సైనిక స్థావరాలే.  గత వారంలో 450కి పైగా సౌదీ ఎయిర్స్ట్రైక్లకు ప్రతీకారమని చెప్పారు. అంటే  సాయుధ దాడి జరిగిందా? అనే ప్రశ్నకే వివాదం ఉంది. దీనికి తోడు ప్రక్రియపరమైన అడ్డంకి.. ఒప్పందాన్ని అమలు చేయడానికి సౌదీ అభ్యర్థన ఇవ్వాలి.. పాకిస్తాన్, టర్కీలకు అలాంటి అభ్యర్థన రాలేదని అధికారులు చెప్పారు. ఒకవేళ వచ్చినా సహాయం రూపాన్ని నిర్ణయించే అధికారం సంతకాలు చేసిన ప్రభుత్వాల వద్దే ఉంటుంది, ఒప్పందం వద్ద కాదు.

రాజకీయ, సామాజిక, మీడియా కోణాలు

పాకిస్తాన్ ఈ సంకీర్ణంలో ఒకేసారి మూడు బండ్లు లాగుతోంది. ఒకటి..  సౌదీతో దశాబ్దాల భద్రతా భాగస్వామ్యం, అణ్వాయుధ దేశంగా దాని ప్రతిష్ట. రెండు..  సుమారు 25 లక్షల మంది పాక్ కార్మికులు సౌదీలో ఉండటం, చమురు ఆధారిత ఆర్థిక సంబంధాలు.. ఐఎమ్ఎఫ్ కట్టుబాట్లతో ఇక్కడ మనుగడ కష్టమైన ఆర్థిక వ్యవస్థకు సౌదీ డాలర్లు ప్రాణం. మూడు.. ఇరాన్ తో  పొడవైన సరిహద్దు. షియా జనాభా, మధ్యవర్తిత్వ వాసనల మధ్య తెగించి యుద్ధంలోకి దూకలేని బలహీనత. ఏప్రిల్లో విదేశాంగ మంత్రి ఇషాక్ దార్ ఇరాన్ నాయకులను వ్యక్తిగతంగా సంప్రదించి సౌదీ ఒప్పంద బాధ్యతల గురించి హెచ్చరించారు. అదే సమయంలో ఇరాన్ కు సౌదీ భూభాగ దాడులకు ఉపయోగించబడదని హామీ ఇచ్చారు. ఈ త్రిముఖ వ్యూహమే పాకిస్తాన్ను  అంతరవర్గ సమస్య లోకి నెట్టింది. రక్షణ మంత్రి ఖ్వాజా ఆసిఫ్  అవసరమైతే ఆచరణాత్మకంగా, దౌత్యపరంగా సౌదీ వెనుక నిలబడతాం  అన్నారు.  సైనిక దాడి కాదు, సంఘీభావమే.

మీడియా, విశ్లేషక వర్గాల్లో మాత్రం వేరే చర్చ సాగుతోంది.  ఇస్లామిక్ నాటో,  సున్నీ కూటమి  అనే పేర్లు అటకాయిస్తున్నా అవి తప్పని వాస్తవాలు కావని ఓఆర్ఎఫ్ వంటి సంస్థలు గుర్తు చేస్తున్నాయి.  ఒప్పందంపై సంతకాలు పెట్టిన ముగ్గురికీ ఉమ్మడి శత్రువు లేడు. ఇది ఎక్కువగా అమెరికా భద్రతా హామీలపై నమ్మకం క్షీణించడం వల్ల పుట్టిన వైవిధ్యీకరణ ప్రయత్నం.  టర్కీ విదేశాంగ మంత్రి ఫిదాన్ చెప్పినట్లు ఈ ఒప్పందం పునాది కోసం  రెండేళ్ల ఎనిమిది నెలల పని జరిగింది.  అంటే ఇది యుద్ధం మీద వెనువెంటనే పుట్టిన ప్రతిస్పందన కాదు. బంగ్లాదేశ్ చేరాలని ఆసక్తి వ్యక్తం చేయడం, ఈజిప్ట్ పేరు తిరుగుతుండటం విస్తరణ చర్చను రగిలిస్తున్నాయి. భారత్ దృష్టిలో ఇది కొత్త అంశమే..  2025 ఒప్పందంపై భారత విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ  జాతీయ భద్రతకు, ప్రాంతీయ స్థిరత్వానికి దీని ప్రభావాలను అధ్యయనం చేస్తాం అని ప్రకటించింది.

నిజానికి ఏం జరుగుతుంది, ఏం జరుగబోతుంది?

వాస్తవానికి ఒప్పందం  క్రియాశీలం కాలేదు అనడం సౌకర్యవంతమైన అబద్ధం. ఏప్రిల్లో పాకిస్తాన్ ఫైటర్ జెట్లు సౌదీ తూర్పు ప్రావిన్స్ లో అరామ్కో ప్రధాన కార్యాలయానికి కొన్ని కిలోమీటర్ల దూరంలోని ఎయిర్ బేస్ లో నిలిచాయి.  ఇదే ఒప్పందాల తొలి ఆచరణాత్మక అమలు. సౌదీలో వేల మంది పాకిస్తానీ సిబ్బంది శిక్షణ, సలహా పాత్రల్లో ఉన్నారు. కొన్ని నివేదికలు మొత్తం సంఖ్యను సుమారు 13 వేల వరకు చెబుతున్నాయి.  ఈ అంకె మాత్రం ఇంకా   ధృవీకరించబడలేదు. అయితే విశ్లేషకుల సారాంశం స్పష్టం.. పాకిస్తాన్, టర్కీ సహాయం  గూఢచార సమాచార మార్పిడి, ఎయిర్ డిఫెన్స్, కౌంటర్ డ్రోన్ వ్యవస్థలు, సముద్ర నిఘా, సాంకేతిక శిక్షణ రూపంలో ఉంటుంది.  యెమెన్ యుద్ధభూమిలోకి సైనికులను పంపడం దాని భాగం కాదు. మూడు జెట్లు సైనికంగా పెద్ద తేడా తెచ్చేవి కావు.  అవి ఇరాన్ కు, హూతీలకు ఇచ్చే సందేశమే ప్రధానం అని ఇస్లామాబాద్ విశ్లేషకులు చెప్పారు.

మిగిలిన ప్రశ్న మాత్రం తెరపైనే ఉంది.. ఈ ఒప్పందం నిజమైన ఒత్తిడి పరీక్షను ఎదుర్కొంటే ఏం చేస్తుంది? అంతకంతకు ముందు..  హూతీ దాడి జరిగినా ప్రతిదాడి లేకపోతే ఒప్పందం బలహీనమైనట్టు కనబడుతుంది..  హూతీలు మరింత పరీక్షిస్తారు.  ప్రతి దాడికి విస్తృత ప్రతిస్పందన వస్తే ఒప్పందమే యుద్ధాన్ని విస్తరించే యంత్రంగా మారే ప్రమాదం ఉంది.  ఈ ఇరుకు బంధంలోనే ఈ కూటమి భవిష్యత్తు ఉంది. సౌదీ లోపల పాకిస్తానీ విమానాలు, సిబ్బంది ఉండటం వల్ల వారిని లక్ష్యంగా చేసిన దాడులు భవిష్యత్తులో పాకిస్తాన్ ప్రతిస్పందనను బలవంతం చేసే పరిస్థితి రావచ్చు. 

-సీతారాం కంఠంనేని 

ఈ విశ్లేషణ మీకు నచ్చినట్లయితే, దయచేసి మా https://TeluguOne.com  పోర్టల్‌ను అనుసరించండి, మీ స్నేహితులతో పంచుకోండి, అలాగే మీ విలువైన అభిప్రాయాలను తెలియజేయండి.   

[Mecca Agreement, Saudi Arabia-Pakistan defense agreement, Houthi drone attack, Turkey's foreign policy]