దేశ రాజకీయ చరిత్రలో అత్యంత నిబద్ధత కలిగిన నాయకులలో ఒకరిగా పేరుగాంచిన ఇండియా రెండవ  ప్రధానమంత్రి లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి జీవిత ప్రయాణం, ఆయన తీసుకున్న సాహసోపేత నిర్ణయాలు,  తాష్కెంట్‌లో  ఆయన ఆకస్మిక మరణం చుట్టూ ఉన్న పరిణామాలు నేటికీ చర్చనీయాంశంగానే ఉన్నాయి. వారణాసి సమీపంలోని ముఘల్‌సారాయిలో అత్యంత సాధారణ కుటుంబంలో జన్మించిన ఆయన, సుమారు నాలుగు దశాబ్దాల పాటు సాగిన తన సుదీర్ఘ ప్రజా జీవితంలో దేశానికి దిశానిర్దేశం చేశారు. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడిగా రాజకీయ ప్రవేశం చేసి, నైతిక విలువలకు పెద్దపీట వేస్తూ రైల్వే మంత్రి పదవికి రాజీనామా చేయడం, 1965 నాటి పాకిస్తాన్ యుద్ధంలో దేశాన్ని విజయపథంలో నడిపించడం,  తాష్కెంట్ ఒప్పందంపై సంతకం చేసిన కొద్ది గంటలకే విదేశీ గడ్డపై అనుమానాస్పద రీతిలో ప్రాణాలు కోల్పోవడం వంటి కీలక ఘట్టాలు ఆయన జీవితంలో ఉన్నాయి. ఆయన మరణించి ఆరు దశాబడులు గడుస్తున్నప్పటికీ..  ఆనాడు తాష్కెంట్‌లో ఏం జరిగిందనే దానిపై ఇప్పటికీ స్పష్టత లేకపోవడం గమనార్హం.

లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి అసలు పేరు లాల్ బహదూర్ శ్రీవాస్తవ. ఆయన చిన్నతనంలోనే తండ్రి శరద్ ప్రసాద్ శ్రీవాస్తవ మరణించడంతో, తల్లి రామ్‌దులారీ దేవి ముగ్గురు పిల్లలతో కలిసి ముఘల్‌సారాయిలోని తన పుట్టింటికి చేరుకుంది. చిన్నతనంలో కుటుంబ ఆర్థిక పరిస్థితులు అంతంత మాత్రంగానే ఉండటంతో, ఎండాకాలంలో కూడా చెప్పులు లేకుండా మైళ్ల దూరం కాలినడకన బడికి వెళ్లేవారు. మహాత్మా గాంధీ పిలుపు మేరకు 1921లో కేవలం పదహారేళ్ల ప్రాయంలోనే చదువును మధ్యలో నిలిపివేసి సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో ప్రత్యక్షంగా పాల్గొన్నారు. ఆ తర్వాత వారణాసిలోని కాశీ విద్యాపీఠంలో విద్యను అభ్యసించి "శాస్త్రి" అనే గౌరవ బిరుదును పొందారు. తన కులనామాన్ని పూర్తిగా తొలగించుకున్న ఆయన, లాలా లజపతిరాయ్ స్థాపించిన సర్వెంట్స్ ఆఫ్ ది పీపుల్ సొసైటీలో  చేరి హరిజన సంక్షేమం కోసం పాటుపడ్డారు. మీర్జాపూర్‌కు చెందిన లలితా దేవిని వివాహం చేసుకున్న సమయంలో కట్నంగా కేవలం ఒక రాట్నాన్ని, కొన్ని గజాల ఖాదీ వస్త్రాన్ని మాత్రమే స్వీకరించి ఆదర్శంగా నిలిచారు. స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో భాగంగా ఆయన తన జీవితంలో దాదాపు తొమ్మిది సంవత్సరాలు జైలు జీవితం గడిపారు.

స్వాతంత్య్రానంతరం ఉత్తరప్రదేశ్‌లో పార్లమెంటరీ కార్యదర్శిగా, హోంమంత్రిగా బాధ్యతలు నిర్వర్తించిన ఆయన, 1952లో కేంద్ర రైల్వే,  రవాణా శాఖా మంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టారు. రైల్వే మంత్రిగా ఉన్న కాలంలో ఆయన నైతిక విలువలకు అత్యున్నత ప్రాధాన్యతనిచ్చారు. 1956లో వరుసగా సంభవించిన మహబూబ్‌నగర్, అరియాలూర్ రైలు ప్రమాదాల నైతిక బాధ్యతను తన భుజాన వేసుకుంటూ ఆయన తన మంత్రి పదవికి రాజీనామా సమర్పించారు. అరియాలూర్ ప్రమాదంలో వందల మంది ప్రయాణికులు ప్రాణాలు కోల్పోవడంతో, మంత్రివర్గంలో ఉంటూ ఇలాంటి ఘటనలకు బాధ్యత వహిస్తూ రాజీనామా చేయడం అప్పట్లో ఒక చరిత్రాత్మక బెంచ్‌మార్క్‌గా నిలిచింది. నాటి ప్రధాని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ రాజ్యాంగపరమైన ఔచిత్యాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఆయన రాజీనామాను ఆమోదించారు. ఆ తర్వాత 1961 నుంచి 1963 వరకు కేంద్ర హోంమంత్రిగా సేవలందించిన ఆయన, నెహ్రూ మరణానంతరం 1964 జూన్ 9న దేశ రెండవ ప్రధానమంత్రిగా పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించారు.

దేశం తీవ్రమైన ఆహార సంక్షోభం, కరవు పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటున్న తరుణంలో శాస్త్రి ప్రధానమంత్రి పగ్గాలు చేపట్టారు. దిగుమతులపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడానికి వ్యవసాయ రంగంపై ప్రత్యేక దృష్టి సారించిన ఆయన..  శాస్త్రవేత్తలు,  మంత్రుల సహకారంతో దేశంలో హరిత విప్లవానికి బలమైన పునాదులు వేశారు. అమూల్ సహకార సంస్థకు అండగా నిలవడంతో పాటు 1965లో నేషనల్ డెయిరీ డెవలప్‌మెంట్ బోర్డ్‌ను ఏర్పాటు చేసి శ్వేత విప్లవానికి శ్రీకారం చుట్టారు. దేశంలో ఆహార కొరతను అధిగమించడానికి ప్రజలందరూ వారానికి ఒక పూట భోజనం మానేయాలని పిలుపునిస్తూ తొలుత తన స్వగృహంలోనే  శాస్త్రి వ్రత్ ను ఆచరించి ఆదర్శంగా నిలిచారు. 1965లో పాకిస్తాన్‌తో యుద్ధం జరిగిన సమయంలో ఆయన తన ప్రభుత్వ వేతనాన్ని తీసుకోవడం పూర్తిగా నిలిపివేశారు. సైనికులను, రైతులను ఏకకాలంలో కీర్తిస్తూ ఆయన ఇచ్చిన జై జవాన్, జై కిసాన్ నినాదం భారతదేశ రక్షణ రంగానికి  ఆహార భద్రతకు రెండు ప్రధాన మూలస్తంభాలుగా నిలిచింది.

అయితే..  ఆయన పదవీ కాలంలో కొన్ని క్లిష్టమైన పరిణామాలు కూడా చోటుచేసుకున్నాయి. కేంద్ర ప్రభుత్వం హిందీని ఏకైక అధికార భాషగా ప్రోత్సహించాలన్న నిర్ణయం తీసుకున్నప్పుడు, మద్రాసు రాష్ట్రంలో తీవ్రమైన హిందీ వ్యతిరేక ఆందోళనలు చెలరేగాయి. ఈ అశాంతి కారణంగా జరిగిన ఘర్షణల్లో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోవడం,   మద్రాసుకు చెందిన ఇద్దరు మంత్రులు రాజీనామా చేయడం అప్పట్లో సంచలనం సృష్టించింది. ఈ ఉద్రిక్తతలను చల్లార్చేందుకు శాస్త్రి రంగంలోకి దిగి, హిందీయేతర రాష్ట్రాల కోసం ఆంగ్ల భాష నిరంతరం కొనసాగుతుందని ఆల్ ఇండియా రేడియో ద్వారా అధికారికంగా హామీ ఇచ్చారు. ఈ ఘటన దక్షిణ భారతదేశ రాజకీయ సమీకరణాలను సమూలంగా మార్చివేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. అదేవిధంగా, పాకిస్తాన్‌తో జరిగిన యుద్ధం ముగింపులో కుదిరిన తాష్కెంట్ ఒప్పందంలో కొన్ని అంశాలపై దేశీయంగా భిన్నాభిప్రాయాలు వ్యక్తమయ్యాయి.

తాష్కెంట్ ఒప్పందంపై సంతకం చేసిన కొద్ది గంటలకే.. అంటే 1966 జనవరి 11 తెల్లవారుజామున లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి తాష్కెంట్‌లో ఆకస్మికంగా మరణించారు. అధికారిక వర్గాల ప్రకటన ప్రకారం ఆయన గుండెపోటుతో కన్నుమూశారని తెలిపారు. కానీ ఆ దేశంలో ఎటువంటి పోస్ట్‌మార్టం నిర్వహించకపోవడం, మృతదేహంపై కొన్ని అనుమానాస్పద గుర్తులు ఉండటం వంటి అంశాలు తీవ్ర వివాదాలకు దారితీశాయి. ఆయన వ్యక్తిగత వైద్యుడు ఆర్.ఎన్. చుగ్ మరియు రష్యన్ వైద్యుల ఉమ్మడి నివేదిక మినహా సరైన ఆధారాలు ఏవీ బయటకు రాలేదు. కాలక్రమేణా ఆర్టీఐ దరఖాస్తుల ద్వారా ఈ మరణానికి సంబంధించిన రహస్య పత్రాలు ఉన్నాయని పీఎంఓ అంగీకరించినప్పటికీ, విదేశీ సంబంధాలు దెబ్బతింటాయనే సాకుతో వాటిని బహిర్గతం చేయడానికి నిరాకరించాయి. ఈ దర్యాప్తునకు సంబంధించి సాక్ష్యాలు ఇస్తారనుకున్న   ముఖ్యమైన వ్యక్తులు ప్రమాదాల బారిన పడటం లేదా జ్ఞాపకశక్తి కోల్పోవడం వంటి పరిణామాలు ఈ మరణం వెనుక ఉన్న రహస్యాన్ని మరింతగా పెంచాయి.

 

శాస్త్రి కుటుంబ సభ్యులు,  ఆయన సతీమణి లలితా శాస్త్రి మొదలుకొని పలువురు ప్రముఖులు ఈ మరణంపై నిష్పక్షపాత విచారణ జరిపించాలని, రహస్య పత్రాలను బహిర్గతం చేయాలని దశాబ్దాలుగా డిమాండ్ చేస్తూనే ఉన్నారు. విదేశీ గడ్డపై జరిగిన ఈ అనూహ్య ఘటనపై నాటి మీడియా ప్రముఖులు సైతం  ప్రశ్నలను లేవనెత్తారు. శాస్త్రి కేవలం పంతొమ్మిది నెలల స్వల్ప కాలం మాత్రమే ప్రధానమంత్రిగా పదవిలో ఉన్నప్పటికీ, దేశ ఆర్థిక, సామాజిక, రక్షణ రంగాలలో ఆయన వేసిన ముద్ర చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయింది. ఆయన జ్ఞాపకార్థం ఢిల్లీలో  విజయ్ ఘాట్ స్మారక చిహ్నం ఏర్పాటు చేశారు. ఐఏఎస్ అధికారులకు శిక్షణనిచ్చే అత్యున్నత సంస్థకు ఆయన పేరు పెట్టడం ద్వారా దేశం ఆయన సేవలను గౌరవించుకుంది.

 

భవిష్యత్తులోనైనా ఈ మరణానికి సంబంధించిన అన్ని రహస్య ఫైళ్లు పూర్తిగా బహిర్గతమవుతాయా లేదా అనే ప్రశ్న ఇప్పటికీ మిగిలే ఉంది. గుండెపోటు అనే అధికారిక ప్రకటనకు, కుటుంబ సభ్యులు గట్టిగా నమ్ముతున్న విషప్రయోగ వాదనకు మధ్య ఉన్న అంతుచిక్కని ప్రశ్నలకు సమాధానం లభించాల్సి ఉంది.  దేశం గర్వించదగిన గొప్ప నాయకుడి అకాల మరణం వెనుక ఉన్న వాస్తవాలు వెలుగులోకి రావాలని ప్రజలు, చరిత్రకారులు ఇప్పటికీ ఎదురుచూస్తున్నారు. అధికారిక రికార్డులు మూసివేయబడి ఉన్నప్పటికీ, లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి అందించిన నిజాయితీ గల పాలన, దేశభక్తి మరియు నిస్వార్థ సేవలు ఎప్పటికీ ప్రజల గుండెల్లో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోతాయి.

-సీతారాం కంఠంనేని 

ఈ విశ్లేషణ మీకు నచ్చినట్లయితే, దయచేసి మా https://TeluguOne.com  పోర్టల్‌ను అనుసరించండి, మీ స్నేహితులతో పంచుకోండి, అలాగే మీ విలువైన అభిప్రాయాలను తెలియజేయండి.   

[Lal Bahadur Shastri Death Mystery,  Tashkent Agreement, Jai Jawan Jai Kisan, Lal Bahadur Shastris Biography, History Shastris Resignation, Moral Values, Telugu One]