ప్రపంచంలోని అత్యంత బృహత్తర ప్రజా రవాణా వ్యవస్థల్లో ఒకటైన ఇండియన్ రైల్వే.. దేశ సామాజిక,  ఆర్థిక జీవన నాడిలా విరాజిల్లుతోంది. దేశంలోని ప్రతి ప్రాంతాన్ని కలుపుతూ సాగే ఈ నెట్‌వర్క్.. నిత్యం కోట్లాది మంది ప్రజల ప్రయాణాలకు మూలస్తంభంగా నిలుస్తోంది. అయితే కాలక్రమేణా పెరుగుతున్న రద్దీ, పాతబడిన సాంకేతికత, సర్వీసుల్లో జాప్యం వంటి సవాళ్లను ఎదుర్కొంటూ వస్తున్న ఇండియన్ రైల్వే వ్యవస్థలో..  ప్రస్తుతం సమూల ప్రక్షాళన జరుగుతోంది. కేవలం రైళ్లను మార్చడం మాత్రమే కాకుండా..  దేశవ్యాప్తంగా ప్రయాణ అనుభూతిని, సరుకు రవాణా విధానాన్ని సమూలంగా మార్చేందుకు బృహత్తర చర్యలు అమలవుతున్నాయి.  ప్రస్తుతం ఇండియన్  రైల్వే నెట్‌వర్క్ సుమారు 68 వేల  కిలోమీటర్లకు పైగా విస్తరించి ఉంది.  నిత్యం దాదాపు 2.3 కోట్ల మంది ప్రయాణికులను గమ్యస్థానాలకు చేరుస్తోంది. దేశవ్యాప్తంగా సుమారు 14 లక్షల మందికి పైగా సిబ్బందితో నడుస్తున్న ఈ వ్యవస్థ..  కేవలం రవాణా సాధనం మాత్రమే కాదు. కార్మికుల వలసలను సులభతరం చేయడం, వ్యవసాయ ఉత్పత్తులను మార్కెట్లకు చేరవేయడం, పారిశ్రామిక రంగానికి మద్దతు ఇవ్వడంలో  కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది. ఈ కారణంగానే రైల్వే రంగంలో వచ్చే ఏ చిన్న మార్పైనా దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థ, ఉపాధి అవకాశాలు,  ప్రాంతీయ అభివృద్ధిపై  ప్రభావాన్ని చూపుతుంది. 

 ఈ బృహత్తర నెట్‌వర్క్‌కు బలమైన చారిత్రక నేపథ్యం ఉంది. దేశంలో తొలి రైలు మార్గం 1853లో ముంబై నుంచి థానే మధ్య కేవలం 34 కిలోమీటర్ల దూరంతో ప్రారంభమైంది. అయితే నాటి వలసవాద పాలకులు ఈ నెట్‌వర్క్‌ను ప్రధానంగా తమ సామ్రాజ్యవాద అవసరాల కోసం, మరీ ముఖ్యంగా ముడి పదార్థాలను ఓడరేవులకు తరలించడానికి, సైనికులను రవాణా చేయడానికి మాత్రమే ఉపయోగించారు. దీనివల్ల అంతర్గత ప్రాంతాల అనుసంధానంలో కొన్ని అసమతుల్యతలు ఏర్పడ్డాయి. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ఈ వ్యవస్థను ప్రజల అవసరాలకు అనుగుణంగా తీర్చిదిద్దే ప్రయత్నం చేసినప్పటికీ, రాజకీయ కారణాలు, ప్రయాణీకుల ఛార్జీలను కృత్రిమంగా తక్కువగా ఉంచడం వంటి పరిణామాల వల్ల దీర్ఘకాలిక పెట్టుబడుల కొరత ఏర్పడింది. ఫలితంగా ట్రాక్‌ల నిర్వహణ మందగించడం, రైళ్లు ఆలస్యం కావడం, రద్దీ పెరగడం వంటి సమస్యలు రైల్వేను చుట్టుముట్టాయి.  ఈ పరిస్థితిని మార్చేందుకు గత దశాబ్ద కాలంగా రైల్వే ఆధునీకరణపై ప్రభుత్వం ప్రత్యేక దృష్టి సారించింది. మూలధన వ్యయాన్ని గణనీయంగా పెంచుతూ..  ప్రయాణికుల సౌకర్యాలు, భద్రత, విద్యుదీకరణ,  సరుకు రవాణా సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించే దిశగా అడుగులు పడుతున్నాయి. 

ఈ ఆధునీకరణ ప్రణాళిక కేవలం కొన్ని ప్రముఖ మార్గాలకే పరిమితం కాకుండా..  దేశవ్యాప్తంగా సమగ్రమైన మార్పులను తెచ్చేలా రూపుదిద్దుకుంటోంది. దీనివల్ల కేవలం వేగం పెరగడమే కాకుండా..  నిర్వహణలో పారదర్శకత, ప్రయాణంలో భద్రత మెరుగవుతాయని నిపుణులు విశ్లేషిస్తున్నారు.  ఈ మార్పులకు ప్రతీకగా నిలుస్తున్న వాటిలో దేశీయంగా తయారైన సెమీ-హై-స్పీడ్ రైలు వందే భారత్ ఎక్స్‌ప్రెస్  ప్రత్యేక స్థానం సంపాదించుకుంది. గంటకు 160 కిలోమీటర్ల వేగంతో ప్రయాణించగల సామర్థ్యం ఉన్న ఈ రైళ్లను చెన్నైలోని ఇంటిగ్రల్ కోచ్ ఫ్యాక్టరీలో తయారు చేస్తున్నారు. ఆటోమేటిక్ డోర్లు, మెరుగైన సస్పెన్షన్, విలాసవంతమైన ఇంటీరియర్స్, మొబైల్ ఛార్జింగ్ పాయింట్లు వంటి   సదుపాయాలతో ఇవి ప్రయాణ అనుభవాన్ని పూర్తిగా మార్చేశాయి. దేశంలోని పలు ప్రాంతాలను కలుపుతూ దూసుకుపోతున్న ఈ రైళ్లు, భారత రైలు ప్రయాణాలపై ఇప్పటివరకు ఉన్న పాత అంచనాలను తలకిందులు చేశాయి. అయితే సామాన్య ప్రయాణికులకు కూడా ఈ సేవలు అందుబాటులో ఉండేలా తగినన్ని మార్గాలను విస్తరించాలని నిపుణులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.  

రైళ్ల ఆధునీకరణతో పాటు రైల్వే స్టేషన్ల రూపురేకలను మారుస్తున్నారు. భోపాల్‌లోని రాణి కమలాపతి స్టేషన్‌ను దీనికి తొలి ఉదాహరణగా పేర్కొనవచ్చు. విమానాశ్రయాలను తలపించేలా ఏసీ వెయిటింగ్ హాల్స్, రిటైల్ షాపులు, ఎస్కలేటర్లు, డిజిటల్ డిస్‌ప్లే బోర్డులతో ఈ స్టేషన్లను తీర్చిదిద్దుతున్నారు.  అమృత్ భారత్ స్టేషన్ పథకం' ద్వారా దేశవ్యాప్తంగా 1,300కు పైగా స్టేషన్లను అభివృద్ధి చేస్తున్నారు. న్యూఢిల్లీ రైల్వే స్టేషన్‌తో పాటు అనేక చిన్న పట్టణాల స్టేషన్లను కూడా బహుళస్థాయి ప్రవేశ మార్గాలు, మెట్రో అనుసంధానంతో ఆధునీకరిస్తున్నారు. అయితే ఇవి కేవలం అందమైన కట్టడాలుగా మాత్రమే కాకుండా..  సామాన్య ప్రజలకు కూడా సులువుగా అందుబాటులో ఉండేలా పారిశుధ్యం, రద్దీ నియంత్రణ వంటి అంశాలపై ప్రత్యేక శ్రద్ధ పెట్టాలని విశ్లేషకులు సూచిస్తున్నారు.  మరోవైపు, పారిశ్రామిక రంగానికి ఊతమిచ్చేలా ప్రత్యేక సరుకు రవాణా కారిడార్లను (డెడికేటెడ్ ఫ్రైట్ కారిడార్స్)  ప్రభుత్వం అభివృద్ధి చేసింది. 

దాద్రి నుంచి ముంబై సమీపంలోని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ పోర్టు వరకు పశ్చిమ కారిడార్, పంజాబ్-హర్యానా ప్రాంతాలను పశ్చిమ బెంగాల్‌తో కలిపే తూర్పు కారిడార్ రూపుదిద్దుకున్నాయి. ప్రయాణికుల రైళ్ల రద్దీ నుంచి సరుకు రవాణాను పూర్తిగా వేరు చేయడం ద్వారా భారీ బరువుల రవాణా వేగవంతమైంది. దీనివల్ల ఫ్యాక్టరీల నుంచి ఓడరేవులకు వస్తువుల రవాణా ఖర్చులు తగ్గడంతో పాటు, దేశీయ తయారీదారులు అంతర్జాతీయ మార్కెట్లలో పోటీపడేందుకు అవకాశం లభిస్తోంది.  అయితే ఈ వేగవంతమైన అభివృద్ధి ప్రయాణంలో భద్రత అనేది అత్యంత కీలకమైన అంశంగా నిలిచింది. ముఖ్యంగా గతంలో జరిగిన కొన్ని ఘోర రైలు ప్రమాదాలు సిగ్నలింగ్ వ్యవస్థలు, పర్యవేక్షణపై  ప్రశ్నలను లేవనెత్తాయి. దీనికి స్పందనగా రైల్వే శాఖ దేశీయంగా అభివృద్ధి చేసిన ఆటోమేటిక్ రైలు రక్షణ వ్యవస్థ 'కవచ్'ను విస్తరిస్తోంది. రేడియో కమ్యూనికేషన్ టెక్నాలజీ ఆధారంగా పనిచేసే ఈ వ్యవస్థ, ఒకే మార్గంలోకి రెండు రైళ్లు వస్తే స్వయంచాలకంగా బ్రేకులు వేసి ప్రమాదాలను నివారిస్తుంది. 

ప్రయాణికుల ప్రాణ రక్షణే ధ్యేయంగా ఈ సాంకేతికతను దేశవ్యాప్తంగా అన్ని మార్గాలకు వేగంగా విస్తరించాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది.  దేశ వ్యూహాత్మక భద్రత మరియు సరిహద్దు ప్రాంతాల అభివృద్ధితో కూడా రైల్వే విస్తరణ ముడిపడి ఉంది. అరుణాచల్ ప్రదేశ్, మణిపూర్, మేఘాలయ వంటి ఈశాన్య సరిహద్దు రాష్ట్రాల్లో రైల్వే నెట్‌వర్క్‌ను విస్తరించడం ద్వారా సైనిక అవసరాల కోసం రవాణా సౌలభ్యం కలగడంతో పాటు, ఆ ప్రాంత ప్రజలకు ప్రధాన భూభాగంతో మెరుగైన అనుసంధానం ఏర్పడుతుంది. ఇది ప్రాంతీయ ఆర్థిక అభివృద్ధికి, వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు ఊతమిస్తుంది.  భారతదేశం ప్రపంచ స్థాయి తయారీ,  సరఫరా కేంద్రంగా ఎదగాలంటే సమర్థవంతమైన లాజిస్టిక్స్ వ్యవస్థ తప్పనిసరి. ప్రస్తుతం దేశ జీడీపీలో లాజిస్టిక్స్ ఖర్చులు సుమారు 13 నుంచి 14 శాతంగా ఉండగా, అభివృద్ధి చెందిన దేశాలతో పోలిస్తే ఇది కొంచెం ఎక్కువే. 

రైల్వే బడ్జెట్‌లో మౌలిక వసతుల కల్పనకు భారీగా నిధులు కేటాయిస్తున్న తరుణంలో, ప్రాజెక్టులు నిర్ణీత సమయంలో పూర్తయి సరుకు రవాణా మరింత చౌకగా మారితే పారిశ్రామిక రంగానికి ఎంతో మేలు జరుగుతుంది.  సామాజిక కోణంలో చూస్తే..  ఇండియన్ రైళ్లు   కేవలం ఉక్కు పట్టాల మీద నడిచే బండ్లు కావు; అది కోట్ల మంది ప్రజల జీవితాలను, జ్ఞాపకాలను కలిపి ఉంచే ఒక భావోద్వేగ వారసత్వం. విద్యార్థులు, ఉద్యోగాలు వెతుక్కుంటూ వెళ్లే వలస కార్మికులు, కుటుంబాలను కలిపే సుదూర ప్రయాణాలు అన్నీ రైలుతోనే ముడిపడి ఉన్నాయి. భాషా, ప్రాంతీయ భేదాలను దాటి దేశాన్ని ఐక్యంగా ఉంచడంలో ఈ వ్యవస్థ పోషిస్తున్న పాత్ర అసమానమైనది.  వచ్చి పడుతున్న ఈ ఆధునిక మార్పులు భవిష్యత్తులో మరింత సఫలం కావాలంటే, కేవలం హై-స్పీడ్ రైళ్లు ప్రారంభించడమే కాక, వ్యవస్థ అంతటా సమయపాలన, భద్రత, సామాన్యులకు తక్కువ ధరలో మెరుగైన సేవలు అందడం అత్యంత ముఖ్యం. ఈ లక్ష్యాలను సాధిస్తే, భారతీయ రైల్వే దేశ తదుపరి పారిశ్రామికీకరణకు, ఆర్థిక పురోభివృద్ధికి తిరుగులేని చోదక శక్తిగా మారుతుందనడంలో సందేహం లేదు.

 -సీతారాం కంఠంనేని 

ఈ విశ్లేషణ మీకు నచ్చినట్లయితే, దయచేసి మా https://TeluguOne.com  పోర్టల్‌ను అనుసరించండి, మీ స్నేహితులతో పంచుకోండి, అలాగే మీ విలువైన అభిప్రాయాలను తెలియజేయండి.    

[Journey of Indian Railways, Infrastructure, Vande Bharats Speed,  Safety Challenges]