భారత రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చిన నాటి నుండి నేటి వరకు అనేక మార్పులకు లోనైంది. ప్రపంచంలోనే అత్యంత సుదీర్ఘమైన లిఖిత రాజ్యాంగంగా పేరుగాంచిన మన దేశ అత్యున్నత శాసనం, కాలక్రమేణా మారుతున్న అవసరాలకు అనుగుణంగా రూపాంతరం చెందుతూ వస్తోంది. అయితే, ఈ సవరణల ప్రక్రియపై  తరచుగా రాజకీయ యుద్ధం జరుగుతూనే ఉంటుంది. ముఖ్యంగా నెహ్రూ, ఇందిరా గాంధీ, రాజీవ్ గాంధీ వంటి నాయకుల కాలంలో జరిగిన సవరణలను ఉటంకిస్తూ..  ప్రస్తుత రాజకీయ పరిణామాలతో పోలుస్తూ సామాజిక మాధ్యమంలో విమర్శలు వెల్లువెత్తుతున్నాయి. 

రాజ్యాంగ సవరణల గణాంకాలను పరిశీలిస్తే, 1950 నుంచి ఇప్పటి వరకు భారత రాజ్యాంగాన్ని వంద సార్లకు పైగా మార్చారు.   2025 నాటికి అధికారిక గణాంకాల ప్రకారం ఈ సవరణల సంఖ్యసెంచరీ దాటేసింది. ఇప్పటి వరకూ రాజ్యాంగంలో మార్పుల సంఖ్య అక్షరాలా  106 కు చేరుకుంది. ఇతర ప్రజాస్వామ్య దేశాలతో పోలిస్తే మన రాజ్యాంగం చాలా విపులంగా ఉండటం.. , సాధారణ చట్టపరమైన మార్పులను కూడా కొన్నిసార్లు రాజ్యాంగ సవరణల రూపంలోనే తీసుకురావాల్సి వస్తుంది. భారతరాజ్యాంగంలో  సవరణల సంఖ్య ఎక్కువగా ఉండటానికి అదే  ప్రధాన కారణం. 
ఇప్పటి వరకూ భారత తొలి ప్రధాని హయాంలో రాజ్యాంగం 16 సార్లు మారింది. ఆ తరువాత ఇందిరాగాంధీ హయాంలో  31 సార్లు మారిందని సామాజిక మాధ్యమలో ప్రచారంలో ఉంది. అయితే వాస్తవానికి..  జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ హయాంలో రాజ్యాంగంలో  17వ సవరణలు జరిగాయి.  అంటే 1వ సవరణ నుంచి 17వ సవరణ వరకూ.. అయితే అవన్నీ నేరుగా ఆయన నిర్ణయాలే కానప్పటికీ..  సామాజిక న్యాయం కోసం భూసంస్కరణల వంటి కీలక మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి. ఇక ఇందిరా గాంధీ కాలంలో 42వ సవరణ అత్యంత ప్రాముఖ్యత సంతరించుకుంది, దీనిని  మినీ రాజ్యాంగం అని కూడా పిలుస్తారు. అలాగే రాజీవ్ గాంధీ కాలంలో ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం, ఓటు హక్కు వయస్సు తగ్గింపు వంటి సవరణలు జరిగాయి. 

రాజ్యాంగ సవరణ అనేది ఏదో ఒక పార్టీ తన ఇష్టానుసారం చేసే ప్రక్రియ కాదు. ఆర్టికల్ 368 ప్రకారం..  ఏదైనా సవరణ బిల్లు పార్లమెంటులోని రెండు సభల్లోనూ ప్రత్యేక మెజారిటీతో అంటే 2బై మూడో వంతు మెజారిటీతో ఆమోదం పొందాలి. అంటే సభలోని మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీతో పాటు, ఓటు వేసిన వారిలో 2/3 వంతు సభ్యుల మద్దతు అవసరం. కొన్ని సమాఖ్య వ్యవస్థకు సంబంధించిన సవరణలకైతే సగానికి పైగా రాష్ట్రాల ఆమోదం కూడా తప్పనిసరి. ఈ కఠినమైన నిబంధనల వల్ల రాజ్యాంగ సవరణకు విస్తృత రాజకీయ సమ్మతి అవసరమవుతుంది. 

సవరణల విషయంలో అత్యంత కీలకమైన అంశం  బేసిక్ స్ట్రక్చర్  లేదా రాజ్యాంగ మూల నిర్మాణం. 1973లో కేశవానంద భారతి కేసులో సుప్రీంకోర్టు చారిత్రాత్మక తీర్పునిస్తూ..  పార్లమెంటుకు రాజ్యాంగాన్ని సవరించే అధికారం ఉన్నప్పటికీ..  దాని మూల నిర్మాణాన్ని మార్చే హక్కు లేదని స్పష్టం చేసింది.  ప్రజాస్వామ్యం, లౌకికత్వం, న్యాయ సమీక్ష, సమాఖ్య వ్యవస్థ వంటివి ఈ మూల నిర్మాణంలో భాగమని కోర్టు పేర్కొంది. దీనివల్ల రాజ్యాంగ ఆత్మ దెబ్బతినకుండా ఒక రక్షణ కవచం ఏర్పడింది. 

నెహ్రూ కాలంలో జరిగిన మొదటి సవరణ ద్వారా వాక్ స్వాతంత్ర్యంపై కొన్ని పరిమితులు విధించగా..  ఇందిరా గాంధీ హయాంలో వచ్చిన 42వ సవరణ ద్వారా  సోషలిస్టు, సెక్యులర్  వంటి పదాలను చేర్చారు. అయితే ఎమర్జెన్సీ కాలంలో జరిగిన కొన్ని మార్పులను ఆ తర్వాత వచ్చిన జనతా ప్రభుత్వం 44వ సవరణ ద్వారా తొలగించింది.  పి.వి. నరసింహారావు కాలంలో పంచాయతీ రాజ్ వ్యవస్థను బలోపేతం చేసే 73, 74వ సవరణలు రాగా.. ఇటీవల మోదీ ప్రభుత్వ హయాంలో జీఎస్టీ (101వ),  మహిళా రిజర్వేషన్  (106)వంటి కీలక మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి. 

రాజ్యాంగ నిర్మాత డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేడ్కర్ రాజ్యాంగాన్ని ఒక  జీవన పత్రం అంటే లివింగ్ డాక్యుమెంట్ గా భావించారు. కాలానికి అనుగుణంగా మార్పులు అవసరమని ఆయన గుర్తించి, సవరణలకు అవకాశం కల్పించారు. అయితే రాజ్యాంగం ఎంత మంచిదైనా.. దానిని అమలు చేసే వ్యక్తుల నైతికతపైనే దేశ భవిష్యత్తు ఆధారపడి ఉంటుందని ఆయన హెచ్చరించారు. అందువల్ల ప్రతి సవరణను రాజకీయ కోణంలో కాకుండా..  అది ప్రజాస్వామ్యాన్ని ఎంతవరకు బలోపేతం చేస్తోందనే కోణంలో చూడటం అవసరం. 

 రాజ్యాంగ సవరణల సంఖ్య కంటే..  వాటి వెనుక ఉన్న ఉద్దేశం, అవి చూపే ప్రభావం ముఖ్యం.  రాజకీయ పార్టీలు ఒకరిపై ఒకరు విమర్శలు చేసుకోవడానికి ఈ సంఖ్యలను వాడుకున్నప్పటికీ..  రాజ్యాంగం తన మూల నిర్మాణాన్ని కాపాడుకుంటూనే ప్రజల ఆకాంక్షలకు అనుగుణంగా మారుతూ వస్తోంది. సుప్రీంకోర్టు నిరంతర పర్యవేక్షణ,  ప్రజల చైతన్యం ఇవే రాజ్యాంగానికి శ్రీరామరక్ష. 

మీకు ఈ విశ్లేషణ నచ్చినట్లైతే ‘తెలుగువన్’ ను ఫాలో అవ్వండి. షేర్ చేయండి

-సీతారాం కంఠంనేని 

References

1.    https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_amendments_of_the_Constitution_of_India 
2.    https://grokipedia.com/page/List_of_amendments_of_the_Constitution_of_India 
3.    https://www.wikiwand.com/en/articles/List%20of%20amendments%20of%20the%20Constitution%20of%20India 
4.    https://gk365.in/gk-lists/constitutional-amendments-of-india/ 
5.    https://blogs.vishwadrishti.com/all-constitutional-amendments-in-india-1951present-complete-guide-for-upsc-and-judiciary 
6.    https://www.osmanian.com/2025/03/amendments-to-indian-constitution.html 
7.    https://www.writinglaw.com/all-indian-constitution-amendments/ 
8.    https://munsifdaily.com/evolution-of-indias-constitution-106-constitutional-amendments-in-70-years/ 
9.    https://csap.co.in/constitution-of-india-amendments/ 
10.    https://justapedia.org/wiki/List_of_amendments_of_the_Constitution_of_India