భారత రాజకీయ చరిత్రలో  సుదీర్ఘకాలంగా ప్రచారంలో ఉన్న అబద్ధాలలో ఒకటి..  మాజీ ప్రధానమంత్రి అటల్ బిహారీ వాజపేయి 1971 ఇండో, పాక్ యుద్ధం తర్వాత ఇందిరా గాంధీని  దుర్గా దేవి  అని సంబోధించారన్నది. వాస్తవానికి వాజపేయి తన జీవితకాలం అంతటా ఈ వాదనను ఖండించారు. పార్లమెంటు రికార్డులలో, వార్తాపత్రికల ఆర్కైవ్లలో ఇందుకు ఎటువంటి ఆధారం లేదని అనేక స్వతంత్ర పరిశోధనలు నిరూపించాయి. అయినప్పటికీ, ఈ ప్రచారం ఇప్పటికీ  కొనసాగుతూనే ఉంది. దీని వెనుక ఉన్న చారిత్రక నేపథ్యం, సంఘటనల కాలక్రమం, ఆధారాలు, రాజకీయ-మీడియా కోణాల పరిశీలిస్తే...
 
1971 డిసెంబర్ 16న పాకిస్తాన్ సైన్యం ఢాకాలో భారత సైన్యానికి లొంగిపోయింది. బంగ్లాదేశ్ అవతరించింది. సుమారు 93 వేల మంది పాకిస్తాన్ యుద్ధ ఖైదీలు,  పౌర ఖైదీలు భారత వద్ద ఉన్నారని ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ నివేదించింది. వీరిని తరువాత 1972 జూలై 2న సంతకం చేసిన శిమ్లా ఒప్పందం ద్వారా,  అలాగే  1973 ఆగస్ట్ 28న కుదిరిన ఢిల్లీ ఒప్పందం ప్రకారం భారతదేశం పాకిస్తాన్ కు తిరిగి పంపింది. చివరి బృందం 1974 ఏప్రిల్ 30న భారత్ విడుదల చేసిందని ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ నివేదించింది. ఈ విజయం తర్వాత ఇందిరా గాంధీని ప్రశంసిస్తూ వాజపేయి  ఆమెను దుర్గా దేవి   అన్నారన్న వార్త  ప్రచారంలోకి వచ్చింది.

1971 డిసెంబర్ 16, పాకిస్తాన్ లొంగుబాట రోజున, వాజపేయి పార్లమెంటులో లేరని , ఆయన  ప్రయాణంలో లేదా అనారోగ్యంతో ఉన్నారని, అభిషేక్ చౌదరి రచించిన  వాజపేయి: ది అసెంట్ ఆఫ్ ది హిందూ రైట్ 1924-1977  అనే జీవితచరిత్ర పుస్తకం పేర్కొంది. దీనిని హిందూస్తాన్ టైమ్స్ కూడా నివేదించింది. అంటే ఆ రోజు పార్లమెంటులో వాజపేయి  దుర్గాదేవి” అని అన్నారనే ప్రధాన వాదనకు ఆధారం లేదన్నమాట. అయితే..  వాజపేయి ఇందిరా గాంధీ నాయకత్వాన్ని ప్రశంసించారు.. కానీ “దుర్గా” పదాన్ని ఎప్పుడూ వాడలేదని అనేక స్వతంత్ర మూలాలు నిర్ధారించాయి.

వాజపేయి సన్నిహిత స్నేహితుడు, న్యాయవాది అయిన ఎన్.ఎం. ఘటే    ఇండియన్ ఎక్స్ప్రెస్ కు ఇచ్చిన ప్రకటన ప్రకారం  దుర్గా  అనే మాట వాజపేయి చెప్పలేదు.  అది అప్పటి బిజెపి ఎంపి జగన్నాథరావు జోషి   వ్యంగ్యంగా చెప్పారు. జోషి హిందీలో ఒక పద్యం రాశారు. ఇందిర పాకిస్తాన్ ను  ముర్గా (కోడి) చేస్తే, మేము ఆమెను దుర్గా అంటాం  అని ఆ పద్యంలో పేర్కొన్నారు. ఈ విషయాన్ని వాజపేయి ఇందిరా గాంధీ జీవిత చరిత్రకారిణి పుపుల్ జయకర్ కు స్పష్టం చేశారు.

ఇండియా టీవీలో ప్రసారమైన  ఆప్ కీ అదాలత్  కార్యక్రమంలో రజత్ శర్మ ప్రశ్నకు వాజపేయి స్పష్టంగా ఇలా  తాను  ఇందిరా గాంధీని దుర్గా అని పిలవలేదు. ఇది అఖబార్వాలే (వార్తాపత్రికలు) ఛాపుదారీ కోసం నిర్ణయించుకున్నారని చెప్పారు. ఆ విషయాన్ని తాను  నిరంతరం ఖండిస్తూనే ఉన్నా.. వారు మాత్రం ఆ ప్రచారాన్ని ఆపలేదని చెప్పారు.  పుపుల్ జయకర్ ఇందిరా గాంధీ జీవితచరిత్ర రాస్తున్నప్పుడు వాజపేయిని సంప్రదించారు. అప్పుడు కూడా ఇందిరాగాంధీని తాను దుర్గాదేవి అని అనలుదని విస్పష్టంగా చెప్పారు.  జయకర్ అన్ని గ్రంథాలయాలు, పార్లమెంటు ప్రొసీడింగ్స్  పరిశీలించారు. కానీ ఎక్కడా  దుర్గా అని వాజ్ పేయి అన్నారనడానికి ఆధారాలు దొరకలేదు.  వాజపేయి చివరగా వ్యంగ్యంగా  కానీ దుర్గా ఇంకా నా వెనుకనే ఉన్నారు. మీరు ఈ రోజు కూడా అడుగుతున్నారు. అని చెప్పారు. 

పుపుల్ జయకర్ పుస్తకం: ఆధారం లేదని నిరూపణ

పుపుల్ జయకర్ 1992లో  ఇందిరా గాంధీ.. యాన్ ఇంటిమేట్ బయోగ్రఫీ  ప్రచురించారు. టెలిగ్రాఫ్ నివేదిక ప్రకారం..  జయకర్ తన పుస్తకంలో 1971 యుద్ధ సమయంలో ఇందిరా గాంధీని దుర్గాతో పోలిస్తూ చెప్పారని రాశారు, కానీ దానిని ఎవరికీ ఆపాదించలేదు. అంటే దుర్గాదేవితో ఇందిరాగాంధీని పోల్చినది వాజ్ పేయి అని ఆయన ఆ పుస్తకంలో పేర్కొనలేదు.  దీనర్ధం   పార్లమెంటు రికార్డులలో వాజపేయి  ఇందిరాగాంధీని దుర్గా  అన్నారన్న ఆధారం లేదనేకదా.  
 
సీతారాం ఏచూరి వాదన 

2016 ఫిబ్రవరి 26న రాజ్యసభలో సిపిఐ(ఎం) నాయకుడు సీతారాం యెచూరి ప్రసంగిస్తూ వాజపేయి ఇందిరా గాంధీని  మా దుర్గా అని పిలిచారని, ఆమె దానిని తిరస్కరించారని చెప్పారు. ఇందుకు మూలం బీహార్ కు చెందిన మాజీ ఎంఎల్సీ ప్రేమ్ కుమార్ మణి వ్రాసిన ఒక వ్యాసం. మణి ప్రకారం వాజపేయి  అభినవ్ చండీ దుర్గా అన్నారు. అందుకు వ్యతిరేకంగా కమ్యూనిస్ట్ నాయకులు ఎస్.ఎ. డాంగ్ నిరసన వ్యక్తం చేశారు. అయితే ఆర్థిక మంత్రి అరుణ్ జైట్లీ ఏచూరిని తన వాదనకు ఆధారాలు చూపమని కోరారు. బీజీపీ  వాజపేయి ఇందిరాగాంధీని దుర్గాదేవిగా పేర్కొన్నారన్న వాదనను ఖండిస్తూనే వచ్చింది. 

మీడియా, రాజకీయ కోణాలు

వాజపేయి మరణించిన రోజు అంటే ఆగస్టు 18 2026న  కూడా ఈ ప్రచారం పునరావృతమైంది. కాంగ్రెస్ నాయకులు గులాం నబీ ఆజాద్ రాజ్యసభలో వాజపేయి ఇందిరా గాంధీని  దుర్గా  అని పిలిచారని చెప్పారు. ది క్వింట్ ఈ వాదనను ప్రచురించింది. అదే రోజు సీనియర్ జర్నలిస్ట్ నిఖిల్ వాగ్లే ట్విట్టర్లో ఇదే వాదన చేశారు. ఆజ్ తక్, ఏబీపీ న్యూస్ వంటి ఛానెళ్లు  ఈ వాదనను ప్రచారం చేశాయి. వాజపేయి స్వయంగా ఖండించినప్పటికీ, పార్లమెంటు రికార్డులలో ఆధారం లేనప్పటికీ ఈ ప్రచారం కొనసాగుతూనే ఉంది. జోసెఫ్ గోబెల్స్ సూత్రం.. ఒక అబద్ధాన్ని వెయ్యిసార్లు చెప్పండి, అది సత్యమైపోతుంది అన్న మాట  ఇక్కడ గా వర్తిస్తుంది. కాంగ్రెస్ పార్టీ, వాజపేయి విశ్వసనీయతను ఉపయోగించి ఇందిరా గాంధీ నాయకత్వానికి రాజకీయ ప్రామాణికత ఆపాదించాలని ప్రయత్నించిందని విమర్శకులు అంటున్నారు. అయితే ఈ వాదనను కాంగ్రెస్ నాయకులు, కొంతమంది మీడియా సంస్థలు ఉద్దేశపూర్వకంగా ప్రచారం చేశాయనే ఆరోపణ వినిపిస్తూనే ఉంది. అదే సమయంలో..  వాజపేయి 1971 తర్వాత ఇందిరా గాంధీ నాయకత్వాన్ని ప్రశంసించారని చారిత్రక ఆధారాలు ఉన్నాయి. కానీ దుర్గా అనే పదం వాడకపోవడమే ముఖ్యమైన వ్యత్యాసం.

న్యాయపరమైన, సామాజిక అంశాలు

 దుర్గా” అనే పదం హిందూ సాంస్కృతిక సందర్భంలో శక్తికి, దుష్టశక్తులను నాశనం చేయడానికి ప్రతీక. కానీ డాంగ్ వంటి కమ్యూనిస్ట్ నాయకులు దుర్గా దళితులు, బహుజనులు ఆరాధించే మహిషాసురుడిని సంహరించిందని వ్యతిరేకించారు. ఇందిరా గాంధీ స్వయంగా  తాను ఇందిరనేననీ,  అలాగే ఉండాలనుకుంటున్నాను అని పార్లమెంటులో చెప్పారని ప్రేమ్ కుమార్ మణి తన వ్యాసంలో పేర్కొన్నారు. ఇది కూడా  స్వతంత్రంగా ధృవీకరించబడలేదు. 

వాజపేయిపై  దుర్గా  ప్రచారం నిస్సందేహంగా పొలిటికల్ మిస్ ఇన్ఫర్మేషన్.  ఎంత దీర్ఘకాలంగా, ఎంత పట్టుదలతో కొనసాగుతుందో చూపే ఒక   ఉదాహరణ.   పార్లమెంటు రికార్డులలో ఆధారం లేకపోవడం, జీవిత చరిత్రకారిణి పరిశోధన తర్వాత కూడా ఈ కథ కొనసాగడం.. భారత ప్రజాస్వామ్యంలో సమాచార వ్యవస్థ యొక్క పరిమితులను స్పష్టం చేస్తుంది.

 దిమాగీ నక్సల్  హెచ్చరిక.. అబద్ధపు ప్రచారానికి సంబంధించిన సందర్భం

ఈ సందర్భంలో 2026 ఆగస్ట్ 15న స్వాతంత్ర్య దినోత్సవ సందర్భంగా ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ ఎర్రకోట నుండి చేసిన ప్రసంగం ప్రస్తుతికి అద్దం పట్టేది. సాయుధ నక్సలైట్ హింస దగ్గరలో ముగిసిపోతున్నా వర్గీయ మనోభావంతో ఉన్న  దిమాగీ నక్సల్స్  ఇంకా సమాజంలో ఉన్నారని, వారిని గుర్తించి, ఐసోలేట్  చేయాలని మోడీ అన్నారు.  మావోయిస్ట్ ఆలోచనా విధానం గలవారు సర్కార్ కమిటీలలో సలహాదారులుగా ఉన్నారు, వారు విధానాలను ప్రభావితం చేశారని మోడీ చెప్పారని  ది హిందూ, ఇండియన్ ఎక్స్ప్రెస్, ఏపీ న్యూస్, అల్ జజీరా వంటి అనేక స్వతంత్ర మూలాలు ధృవీకరించాయి.

అయితే..  ఈ హెచ్చరిక ప్రతిపక్ష వర్గాల నుండి తీవ్ర విమర్శలను ఎదుర్కొంది. కాంగ్రెస్ నాయకుడు జైరాం రమేష్  మొదట  అర్బన్ నక్సల్  అన్నారు, ఇప్పుడు  దిమాగీ నక్సల్  అంటున్నారు..  ఇది నిరాశకు   సంకేతమన్నారు.   సిపిఐ నాయకుడు  డి. రాజా విమర్శకుల గొంతు నొక్కడానికి దిమాగీ నక్సల్స్ అంటున్నారని విమర్శించారు.  టిఎంసి ఎంపి మహువా మోయిత్రా తానే దిమాగీ నక్సల్ నేనని అని ట్వీట్ చేశారు. 

వాజపేయి  దుర్గా  అన్నారనే వాదన.. వాజపేయి స్వయం ఖండన, పార్లమెంటు రికార్డులలో ఆధారం లేకపోవడం, జీవితచరిత్రకారిణి పరిశోధన ద్వారా నిరూపణ,   అనేక స్వతంత్ర మూలాల ఆధారాలతో ప్రామాణికంగా తప్పని నిర్ధారణ అయింది. అంటే ఇది రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం సృష్టించబడిన అబద్ధపు ప్రచారం. ఒక అబద్ధం ఎంతకాలం ప్రచారంలో ఉంటే తొలగించడం అంత కష్టమని   ఈ సంఘటన చెబుతుంది. ప్రజాస్వామ్యంలో సత్యం అబద్ధానికన్నా వేగంగా వ్యాప్తి చెందాలని కోరుకోవడం సహజం, కానీ చారిత్రకంగా తరచూ విరుద్ధం జరుగుతుంది. వాజపేయి చెప్పినట్లే  దుర్గా ఇంకా వెనుకనే ఉన్నారు.

 -సీతారాం కంఠంనేని 

ఈ విశ్లేషణ మీకు నచ్చినట్లయితే, దయచేసి మా https://TeluguOne.com  పోర్టల్‌ను అనుసరించండి, మీ స్నేహితులతో పంచుకోండి, అలాగే మీ విలువైన అభిప్రాయాలను తెలియజేయండి.   

{Atal Bihari Vajpayee, Indira Gandhi Durga controversy, 1971 Indo Pak War history, Vajpayee Aap Ki Adalat, Political Misinformation India}