మొదటి సార్వత్రిక ఎన్నికలు..ఆనాడు ఓటింగ్ ఎలా సాగిందంటే.?

ఆధునిక ప్రపంచ రాజకీయ చరిత్రలో భారతదేశం నిర్వహించిన మొట్టమొదటి సార్వత్రిక ఎన్నికలు ఒక అసాధారణమైన చారిత్రక ఘట్టంగా, సాహసోపేతమైన ప్రజాస్వామ్య ప్రయోగంగా నిలిచిపోయాయి. అప్పుడు దేశంలో ఓటర్లు ఎవరో స్పష్టంగా తెలియదు, వాళ్లను ఎలా నమోదు చేయాలో ఎలాంటి పూర్వానుభవం లేదు, దేశమంతా అనేక సమస్యలతో సతమతమవుతోంది. అయినా సరే, ఏమాత్రం లోపాలకు తావులేకుండా ఆ ఎన్నికల మహాక్రతువును విజయవంతంగా ముగించారు. అప్పటి దేశ జనాభా సుమారు 36 కోట్లు కాగా, అందులో 21 ఏళ్లు పైబడిన వారు 17.32 కోట్లుగా తేల్చారు. కుల, మత, జాతి, లింగ, అక్షరాస్యత, ఆస్తి విచక్షణ లేకుండా వయోజనులందరికీ సార్వత్రిక ఓటు హక్కును కల్పించడం ద్వారా ప్రపంచ దేశాలకు ఒక ఆదర్శవంతమైన నమూనాను అందించారు.

భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 324 ద్వారా ఒక స్వతంత్ర ప్రతిపత్తి కలిగిన భారత ఎన్నికల సంఘం 1950 జనవరి 25న ఉనికిలోకి వచ్చింది. పశ్చిమ బెంగాల్ మాజీ చీఫ్ సెక్రటరీ సుకుమార్ సేన్ భారతదేశపు మొట్టమొదటి ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌గా బాధ్యతలు నిర్వర్తించారు. బ్రిటిష్ ఇండియాలోని 17 ప్రావిన్సులు, 565 స్వదేశీ సంస్థానాలను విలీనం చేసి 14 రాష్ట్రాలు, 6 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా దేశ పునర్నిర్మాణం జరుగుతున్న క్లిష్టమైన సమయంలో ఈ ఎన్నికలను నిర్వహించడం కత్తిమీద సాములాంటిది. మొత్తం 489 లోక్‌సభ స్థానాలతో పాటు 18 రాష్ట్రాల శాసనసభలకు సంబంధించిన 3,283 స్థానాలకు ఏకకాలంలో ఎన్నికలు జరిగాయి.

ఈ మహాక్రతువును నిర్వహించడానికి సుకుమార్ సేన్ సుమారు లక్షలాది మంది ప్రభుత్వ ఉద్యోగులను, ఉపాధ్యాయులను ఎన్నికల విధుల్లోకి తీసుకున్నారు. వీరిలో 56 వేల మంది ప్రిసైడింగ్ అధికారులతో పాటు, ఓటర్ల జాబితాలను టైప్ చేసి క్రోడీకరించడానికి ఒప్పంద ప్రాతిపదికన 16,500 మంది గుమస్తాలను నియమించారు. దేశవ్యాప్తంగా మూడున్నర లక్షల మంది పోలీసులను బందోబస్తు కోసం మోహరించారు. హిమాలయాల మంచు శిఖరాల నుంచి కేరళ దట్టమైన అడవులు, రాజస్థాన్ ఎడారుల వరకు ఎన్నికల సామగ్రిని భద్రంగా చేరవేయడానికి రైళ్లు, మోటారు వాహనాలతో పాటు ఏనుగులు, ఒంటెలు, ఎడ్లబండ్లను కూడా ఉపయోగించాల్సి వచ్చింది.

అప్పట్లో దేశ జనాభాలో దాదాపు 85 శాతం మందికి కనీస అక్షరాస్యత లేదు. చదవడం, రాయడంరాని లక్షలాది మంది కోసం బ్యాలెట్ పేపర్‌పై అభ్యర్థుల పేర్లు ముద్రించి స్టాంపు వేయమని అడగడం అసాధ్యం. అందుకే ప్రతి పార్టీ కోసం ప్రత్యేకంగా ఎన్నికల గుర్తులను (సింబల్స్) సృష్టించారు. అత్యంత పటిష్టమైన బ్యాలెట్ బాక్సులను తయారు చేసే బాధ్యతను గోద్రెజ్ కంపెనీకి అప్పగించారు. ఎవరూ ట్యాంపరింగ్ చేయడానికి వీలులేని బ్యాలెట్ బాక్సులను రూపొందించడంతో పాటు, ఒక వ్యక్తి రెండు సార్లు ఓటు వేయకుండా ఉండేందుకు చెరగని సిరాను కూడా అప్పుడే ప్రవేశపెట్టారు.

ఓటర్లను నమోదు చేసే ప్రక్రియలో ఎన్నికల సంఘానికి ఎన్నో విచిత్రమైన అనుభవాలు ఎదురయ్యాయి. ఉత్తరప్రదేశ్, బీహార్, మధ్యప్రదేశ్, రాజస్థాన్ లాంటి రాష్ట్రాలలో మహిళలు తమ సొంత పేర్లను బయటి వ్యక్తులకు చెప్పడం ఆచార విరుద్ధంగా భావించేవారు. దీంతో లక్షలాది మంది మహిళలు తమ పేర్లకు బదులుగా ఫలానా వారి తల్లి, భార్య లేదా కుమార్తె అని నమోదు చేసుకున్నారు. ఈ పరిస్థితిని చూసిన ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ సుకుమార్ సేన్ తీవ్ర ఆగ్రహం వ్యక్తం చేస్తూ, తమ సొంత పేర్లను నమోదు చేయడానికి నిరాకరిస్తే వారిని ఓటర్ల జాబితా నుంచి తొలగించాలని కఠినమైన ఆదేశాలు జారీ చేశారు.

1952 సార్వత్రిక ఎన్నికలు కేవలం ఒక ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకోవడానికి జరిగిన సాధారణ ప్రక్రియ కాదు. వేలాది సంవత్సరాలుగా సామాజిక అణచివేతకు గురైన సామాన్యులకు అధికారం చేనుమార్చిన ఒక మహత్తర సామాజిక విప్లవం. ఆనాటి పకడ్బందీ పునాది వల్లే నేడు భారతదేశం ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద, అత్యంత క్రియాశీలకమైన ప్రజాస్వామ్య దేశంగా సగర్వంగా నిలబడగలుగుతోంది.

 

 

 

[ India first general elections, 1952 elections India, Sukumar Sen Election Commissioner, Indian democracy history, first voter turnout India, 1952 ballot boxes ]