విశ్వవేదికపై భారతదేశం తన నిరంతర శక్తి అవసరాలను తీర్చుకోవడంతో పాటు స్వచ్ఛమైన ఇంధన భవిష్యత్తు వైపు వేగంగా అడుగులు వేస్తోంది. 2026 ఆగస్టు 30న ఉజ్బెకిస్తాన్ రాజధాని తాష్కెంట్‌లో భారత ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ, ఆ దేశాధ్యక్షుడు షవ్కత్ మిర్జియోయేవ్ మధ్య జరిగిన కీలక ద్వైపాక్షిక శిఖరాగ్ర సమావేశంలో  దీర్ఘకాల యురేనియం సరఫరా ఒప్పందం ఖరారైంది. 2026 మార్చి నెలలో కెనడాతో, ఆ తరువాత జూలైలో ఆస్ట్రేలియాతో చారిత్రక  ఒప్పందాలు కుదిరిన ఆరు నెలల వ్యవధిలోనే ఉజ్బెకిస్తాన్‌తోనూ ఒప్పందం కుదరడం ప్రాధాన్యత సంతరించుకుంది. ఇది కేవలం సాధారణ వాణిజ్య వ్యాపార లావాదేవీలకే పరిమితం కాకుండా, రాబోయే దశాబ్దాల్లో భారతదేశపు ఇంధన భద్రతను బలోపేతం చేసే అతిముఖ్యమైన వ్యూహాత్మక విజయంగా నిలిచింది. దాదాపు ముప్పై ఏళ్ల అంతర్జాతీయ అణు ఏకాంతం తర్వాత 2008లో మళ్లీ అంతర్జాతీయ అణు వాణిజ్య రంగంలో అడుగుపెట్టిన భారత్, 2047 నాటికి 100 గిగావాట్ల పౌర అణుశక్తి ఉత్పత్తి సామర్థ్యాన్ని సాధించే దిశగా ప్రణాళికబద్ధంగా ముందుకు సాగుతోంది.  

భారతదేశ అణు కార్యక్రమం,  దాని పురోగతి సుదీర్ఘమైన వ్యూహాత్మక ప్రయాణంతో కూడుకున్నవి. డాక్టర్ హోమీ భాభా రూపొందించిన మూడు దశల అణు ప్రణాళికలో దేశీయంగా సమృద్ధిగా లభించే థోరియం నిక్షేపాలను పూర్తిస్థాయిలో వినియోగించుకోవడం ప్రధాన లక్ష్యం. కానీ మన దేశీయ యురేనియం వనరులు సుమారు 54 వేల టన్నులకే పరిమితం కావడం వల్ల మన అణు రియాక్టర్లను పూర్తి సామర్థ్యంతో నడపడం ఒక కఠినమైన సవాలుగా మారింది. ప్రతి ఏటా దేశీయంగా కేవలం 300 టన్నుల యురేనియం మాత్రమే ఉత్పత్తి అవుతుండగా, మన ప్రస్తుత రియాక్టర్లను 80 శాతం సామర్థ్యంతో నడపాలంటే కనీసం 430 టన్నులకు పైగా యురేనియం అవసరమవుతుంది. ఈ అభద్రతను అధిగమించడానికే విదేశీ వనరుల నుండి యురేనియం సమీకరించడం భారత్‌కు అనివార్యంగా మారింది.  

1974 మే నెలలో భారతదేశం నిర్వహించిన శాంతియుత    పోఖ్రాన్-1  పరీక్షతో అంతర్జాతీయంగా అణు వాణిజ్యానికి సంబంధించి పెద్ద ఆంక్షలు ఎదురయ్యాయి. దీని పర్యవశానంగా,  1978లో అమెరికా అణ్వస్త్రా విధానం తీసుకువచ్చింది.   1992 నాటికి ఎన్‌ఎస్‌జి ( ) ఆంక్షలు కఠినతరం చేసి భారత్‌పై సుమారు 34 ఏళ్లపాటు అణు ఏకాంతాన్ని విధించాయి. అయితే 2005 జూలై 18న అప్పటి భారత ప్రధాని డాక్టర్ మన్మోహన్ సింగ్, అమెరికా అధ్యక్షుడు జార్జ్ డబ్ల్యూ. బుష్ ప్రతిపాదించిన చారిత్రక భారత్, అమెరికా పౌర అణు ఒప్పందంతో పరిస్థితి మెరుగైంది.  ఆ తర్వాత 2006లో హైడ్ చట్టం, 2008 సెప్టెంబర్ 6న 45 దేశాల ఎన్‌ఎస్‌జి సభ్యత్వ ఏకాభిప్రాయ మినహాయింపులతో భారత్ అంతర్జాతీయ అణు వాణిజ్యంలోకి మళ్లీ అడుగుపెట్టగలిగింది.  

భారతదేశపు ఇంధన దౌత్యం అనేది రాజకీయాలకు అతీతంగా, విభిన్న ప్రభుత్వాల హయాంలో నిరంతరాయంగా సాగిన వ్యూహాత్మక కృషి. 2008 ఎన్‌ఎస్‌జి మినహాయింపు యుపిఎ  పాలనలో సాధ్యం కాగా, 2014లో ఆస్ట్రేలియాతో పౌర అణు ఒప్పందం, 2025 డిసెంబర్‌లో శాంతి  చట్టం రూపకల్పన, 2026 నాటి సుదీర్ఘ యురేనియం ఒప్పందాలు ఎన్‌డిఎ ప్రభుత్వ హయాంలో ఆచరణలోకి వచ్చాయి. 2015లో కెనడాకు చెందిన 'కెమెకో' సంస్థతో తొలి ఐదేళ్ల ఒప్పందం జరగ్గా, 2019లో ఉజ్బెకిస్తాన్‌తో 1,100 మెట్రిక్ టన్నుల యురేనియం కాన్సంట్రేట్ సరఫరా ప్రక్రియ ప్రారంభమైంది.  తాజా పరిణామాలను పరిశీలిస్తే, 2026 మార్చి 2న కెనడా ప్రధాని మార్క్ కార్నీ పర్యటన సమయంలో కెమెకో సంస్థ భారత అణుశక్తి శాఖ (తో 2027 నుండి 2035 వరకు తొమ్మిదేళ్ల కాలానికి సుమారు 22 మిలియన్ పౌండ్ల యురేనియం దిగుమతికి ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది. దీని విలువ సుమారు 1.9 బిలియన్ డాలర్లుగా అంచనా. అనంతరం 2026 జూలై 9న మెల్బోర్న్‌లో జరిగిన భారత్-ఆస్ట్రేలియా వార్షిక శిఖరాగ్ర సదస్సులో ఇరుదేశాల ప్రధానులు మోదీ, ఆంథోనీ అల్బనీస్‌లు యురేనియం ఎగుమతులకు సంబంధించిన అడ్మినిస్ట్రేటివ్ నిబంధనలను ఆమోదించారు. ఆ వెంటనే 2026 ఆగస్టు చివరలో ఉజ్బెకిస్తాన్ పర్య 

దేశీయంగా అణు రంగంలో సాంకేతిక విప్లవాన్ని ప్రోత్సహించేందుకు 2025 డిసెంబర్ 20న రాష్ట్రపతి ద్రౌపది ముర్ము 'శాంతి చట్టానికి ఆమోదం తెలిపారు. 1962 అణుశక్తి చట్టం, 2010 అణు నష్టపు పౌర బాధ్యత చట్టాల స్థానంలో వచ్చిన ఈ కొత్త చట్టం ద్వారా భారతదేశం తన అణు విద్యుత్ రంగాన్ని ప్రైవేట్ కంపెనీలు మరియు జాయింట్ వెంచర్ల నిర్మాణానికి ముందెన్నడూ లేని విధంగా తెరిచింది. 150 మెగావాట్ల చిన్న రియాక్టర్ల నుండి 3,600 మెగావాట్ల సామర్థ్యం గల పెద్ద విద్యుత్ కేంద్రాల వరకు బాధ్యతారాహిత్య భయాందోళనలు లేకుండా సరళమైన శ్రేణీకృత నిబంధనలను సృష్టించారు.  అయితే, ఈ చట్టంలో స్వదేశీ ప్రయోజనాలను కాపాడే పరిమితులు కూడా ఉన్నాయి. యురేనియం సంవృద్ధి, అణు వ్యర్థాల నిర్వహణ, హెవీ వాటర్ ఉత్పత్తి వంటి అత్యంత సున్నితమైన కార్యకలాపాలను భారత ప్రభుత్వం తన నియంత్రణలోనే ఉంచుకుంది. అంతేకాక విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడుల (FDI) విషయంలో జాగ్రత్త వహిస్తూనే, పాత చట్టంలోని సెక్షన్ 46 సరఫరాదారులపై విధించే వివాదాస్పద బాధ్యతలను సవరించారు. దీనివల్ల విదేశీ మరియు ప్రైవేట్ రంగ భాగస్వామ్యం సులువవుతుందని కొందరు భావిస్తుంటే, జవాబుదారీతనంపై చర్చలు కూడా మీడియా, పౌర సమాజాల్లో వ్యక్తమవుతున్నాయి.  

విద్యుత్ ప్రాప్తి, గ్రామీణ అభివృద్ధి మరియు అంతర్జాతీయ మీడియా అంతర్దృష్టులుకేవలం అణు ఒప్పందాలే కాకుండా దేశీయ విద్యుత్ వ్యవస్థ సాధించిన వృద్ధి కూడా గుర్తించదగినది. అధికారిక గణాంకాల ప్రకారం 2013-14 కాలంలో 4.2 శాతంగా ఉన్న విద్యుత్ లోటు, 2024-25 నాటికి 0.1 శాతానికి తగ్గింది. తలసరి విద్యుత్ వినియోగం 957 కిలోవాట్ అవర్స్ నుండి 1,460 కిలోవాట్ అవర్స్‌కు చేరింది. 2014లో 249 గిగావాట్లుగా ఉన్న మొత్తం విద్యుత్ సామర్థ్యం 2025 నాటికి 509.7 గిగావాట్లకు పెరిగింది. దీన్ దయాళ్ ఉపాధ్యాయ గ్రామీణ జ్యోతి యోజన (DDUGJY), సౌభాగ్య పథకాల ద్వారా కోట్ల కొద్దీ గృహాలకు విద్యుత్ కనెక్షన్లు చేరాయి.  ఈ యురేనియం భాగస్వామ్యాల ఒప్పందాలపై అంతర్జాతీయ మీడియా భిన్న కోణాలను విశ్లేషించింది.   ఆస్ట్రేలియాతో కుదిరిన ఒప్పందాన్ని భారత్ దౌత్య విజయంగా అభివర్ణించగా, 2014 నాటి ప్రక్రియ 11 ఏళ్ల తర్వాత అమల్లోకి రావడం వెనుక ఉన్నతేటతెల్లం చేస్తున్నాయి.  

కెనడియన్ మీడియా అక్కడి మైనింగ్ ఆధారిత ఆర్థిక ప్రయోజనాలను నొక్కి చెప్పగా, అప్రసారణ నిపుణులు దిగుమతి చేసుకున్న యురేనియాన్ని పౌర రియాక్టర్లకు వాడటం ద్వారా దేశీయ వనరులను ఇతర ప్రయోజనాలకు భారత్ సర్దుబాటు చేసుకునే అవకాశముందని భావిస్తున్నారు.  కీలక ఖనిజాల మిషన్,  కెఎబిఐఎల్   అడుగులు కేవలం యురేనియం మాత్రమే కాకుండా, పునరుత్పాదక శక్తి మరియు ఎలక్ట్రిక్ వాహనాల రంగానికి అత్యంత ప్రాధాన్యత కలిగిన లిథియం, కోబాల్ట్, నికెల్ వంటి కీలక ఖనిజాల (Critical Minerals) వేటను భారత్ ముమ్మరం చేసింది. 2025 జనవరి 29న కేంద్ర ప్రభుత్వం ₹16,300 కోట్ల అంచనాతో జాతీయ కీలకమైన ఖనిజాల మిషన్‌ను (NCMM) ప్రారంభించింది. 2030-31 వరకు సాగే ఈ మిషన్ ద్వారా 1,200 దేశీయ అన్వేషణ ప్రాజెక్టులు, 50 విదేశీ ఖనిజ నిక్షేపాల సంపాదనను లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు.  ఖనిజ్ బిదేష్ ఇండియా లిమిటెడ్  ) ద్వారా 2024 జనవరిలో అర్జెంటీనాలోని కాటమార్కా ప్రాంతంలో 15,703 హెక్టార్ల విస్తీర్ణంలో ఉన్న ఐదు లిథియం బ్లాక్‌ల అన్వేషణ బాధ్యతలను ఒప్పందం ద్వారా దక్కించుకుంది. 2023 ఎమ్ఎమ్డిఆర్   చట్ట సవరణల ద్వారా కీలక 24 ఖనిజాల అభివృద్ధికి కొత్త ఊపిరి పోశారు. అయితే, అధిక వ్యయాలు, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లో లభించే ముడిసరుకు చంచలత్వం మరియు చైనా ఆధిపత్యం వహిస్తున్న ప్రాసెసింగ్ రంగ సవాళ్లను అధిగమిస్తూ భారతదేశం ఈ సంక్షోభాలను దాటాల్సి ఉంది. కల్పాక్కంలోని ప్రొటోటైప్ ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్  ప్రాజెక్టు ఆలస్యం కావడం కూడా ఈ సాంకేతిక ప్రక్రియల్లోని సవాళ్లను గుర్తుచేస్తోంది. 

 -సీతారాం కంఠంనేని 

ఈ విశ్లేషణ మీకు నచ్చినట్లయితే, దయచేసి మా https://TeluguOne.com  పోర్టల్‌ను అనుసరించండి, మీ స్నేహితులతో పంచుకోండి, అలాగే మీ విలువైన అభిప్రాయాలను తెలియజేయండి.   

[India Uranium Deals, Uzbekistan India Nuclear Deal, Australia India Uranium Pact, Canada Cameco India Uranium, SHANTI Act 2025, National Critical Mineral Mission, KABIL Lithium Argentina, India Clean Energy 2047, Homi Bhabha Nuclear Program, India Nuclear Fuel Security]