అమరావతి అనగానే  ఇప్పుడు ఎవరికైనా ఠక్కున గుర్తొచ్చేది ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధాని.  అయితే..  శతాబ్దాల క్రితమే అమరావతిని ఒక శక్తిమంతమైన రాజకీయ, ఆధ్యాత్మిక కేంద్రంగా తీర్చిదిద్దిన ఘనత రాజా వాసిరెడ్డి వెంకటాద్రి నాయుడికే దక్కుతుంది. కృష్ణా, గుంటూరు ప్రాంతాలను తనదైన శైలిలో  పాలించిన ఆయన.. కేవలం ఒక జమీందారుగానే కాకుండా, దేవాలయాల నిర్మాతగా, కళా పోషకుడిగా,  దయాగుణం కలిగిన పాలకుడిగా చరిత్ర పుటల్లో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయారు.  వాసిరెడ్డి వంశం ప్రాచీన చాళుక్యులతో అనుబంధం కలిగి ఉందని చరిత్రకారులు చెప్తారు.

1761 ఏప్రిల్ 27న జగ్గభూపతి, అచ్చమాంబ దంపతులకు జన్మించిన వెంకటాద్రి నాయుడు..  అతి చిన్న వయసులోనే తండ్రిని కోల్పోయారు. తన మామ రామన్న సంరక్షణలో పెరిగిన ఆయన..  క్రీస్తుశకం 1783లో అధికార పగ్గాలు చేపట్టారు. మొదట చింతపల్లిని రాజధానిగా చేసుకుని పాలించినా.. కాలక్రమేణా మారుతున్న రాజకీయ సమీకరణాలు,  బ్రిటిష్ వారి ఆధిపత్యం పట్ల ఉన్న అసంతృప్తితో తన నివాసాన్ని కృష్ణానది తీరాన ఉన్న ధరణికోట సమీపంలోని అమరావతికి మార్చారు.  

వెంకటాద్రి నాయుడి పాలనలో కృష్ణా జిల్లాలో 204 గ్రామాలు, గుంటూరు జిల్లాలో 344 గ్రామాలు, రాజమండ్రి జిల్లాలో 4 గ్రామాలు దాదాపు 552 గ్రామాలు ఉండేవి.  ఇక ఆయన సైన్యంలో..  3,000 మంది సైనికులు, 300 గుర్రాలు, 80 ఏనుగులు,     50 ఒంటెలు, లెక్కలేనన్ని ఎడ్లబండ్లు ఉండేవి.  సామంతుల సైనిక బలం తగ్గించాలన్న బ్రిటిష్ నిర్ణయంతో ఆయన సైన్యాన్ని నిరాయుధం చేయడం, అమరావతికి రాజధాని మార్పునకు  ఒక కారణం. 

ఆయన కేవలం అధికారం కోసమే కాకుండా, ప్రజా సంక్షేమం కోసం నిరంతరం తపించేవారు. 1791-92 ప్రాంతంలో తీరాంధ్రను వణికించిన భయంకరమైన కరువు,  ఉప్పెన సమయంలో ప్రజలను ఆదుకోవడానికి ఆయన తన ఖజానాను   తెరిచారు. ప్రజల పన్నులను మాఫీ చేయాలని, తన వద్ద ఉన్న లక్షలాది బంగారు నాణేలను ప్రజా సేవకు వినియోగించాలని బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి ప్రతిపాదించినా బ్రిటిష్ పాలకులు అందుకు ఒప్పుకోకపోవడం గమనార్హం. అయినప్పటికీ ఆయన తన బాధ్యతను వీడలేదు.  ఆయన జీవితంలో ఒక కీలక మలుపు నరుకుళ్లపాడు ఘటన. ఆ కాలంలో ప్రజలను పీడిస్తున్న చెంచు దొంగలను అణచివేయడానికి ఆయన అత్యంత కఠినమైన చర్యలు చేపట్టారు. సుమారు 150 మంది చెంచు నాయకులను ఆహ్వానించి వారిని హతమార్చడం ద్వారా ప్రాంతంలో శాంతిని నెలకొల్పారు. 

అయితే, ఈ హింసాకాండ ఆయనను తీవ్ర మానసిక క్షోభకు గురిచేసింది. ఆ పాప పరిహారార్థం ఆయన ఆధ్యాత్మిక పథం వైపు మళ్లారు. అందులో భాగంగానే కృష్ణా డెల్టా వ్యాప్తంగా ఏకంగా 108 శైవ క్షేత్రాలను పునర్నిర్మించడం లేదా కొత్తగా నిర్మించడం చేశారు.  ఆయన నిర్మించిన కట్టడాల్లో మంగళగిరి నరసింహస్వామి ఆలయ గాలి గోపురం అత్యంత అద్భుతమైనది. 11 అంతస్తులతో, సుమారు 46.7 మీటర్ల ఎత్తులో ఉండే ఈ గోపురం అప్పట్లోనే దేశంలోని అతిపెద్ద రాజగోపురాల్లో ఒకటిగా నిలిచింది. అలాగే అమరావతిలోని అమరేశ్వర ఆలయానికి తొమ్మిది మంది అర్చకులను నియమించి, వారికి భూమిని దానం చేసి ఆలయ వైభవాన్ని పెంచారు. చేబ్రోలులో చతుర్ముఖ బ్రహ్మలింగేశ్వర ఆలయం, బాపట్ల,  గుంటూరులోని ఆలయాలకు ఆయన చేసిన భూదానాలు  ఆయన ధార్మిక బుద్ధిని చాటుతాయి.  సాహిత్య పరంగా కూడా ఆయన ఆస్థానం కవులతో కళకళలాడేది. ముఖ్యంగా  అభినవ కాళిదాసు  బిరుదాంకితుడైన ములుగు పాపయారాధ్యులు ఆయన ఆస్థాన కవిగా ఉండేవారు. ఆయన ద్వారా దేవీ భాగవతాన్ని తెలుగులోకి అనువదింపజేసి సాహిత్యానికి గొప్ప సేవ చేశారు. 

వెంకటాద్రి నాయుడు తన తల్లిదండ్రులపై ఉన్న గౌరవంతో అచ్చంపేట,  జగ్గయ్యపేట వంటి నూతన నగరాలను నిర్మించి, తన వంశ గౌరవాన్ని నేలపై సుస్థిరం చేశారు.  వెంకటాద్రి నాయుడి వారసత్వం కేవలం ఆయనతోనే ముగియలేదు. తర్వాతి తరానికి చెందిన ముక్త్యాల రాజా వాసిరెడ్డి శ్రీరామ గోపాలకృష్ణ మహేశ్వర ప్రసాద్  నాగార్జున సాగర్ ప్రాజెక్టు నిర్మాణానికి బీజం వేయడం విశేషం. ఆయుర్వేద వైద్యం,  బౌద్ధ కళాఖండాల సంరక్షణలో కూడా ఈ వంశీయులు విశేష కృషి చేశారు. నేటికీ అమరావతిలో ఆయన పేరుతో ఉన్న కళాశాలలు, ఫౌండేషన్లు,  సాహిత్య పురస్కారాలు ఆయన కీర్తిని సజీవంగా ఉంచుతున్నాయి.  1817 ఆగస్టు 17న అమరావతిలోని అమరేశ్వరుని సన్నిధిలోనే ఆయన తుదిశ్వాస విడిచారు. ఏడు దశాబ్దాల పాటు సాగిన ఆయన జీవితం ఆంధ్రుల రాజకీయ మరియు సాంస్కృతిక చరిత్రలో ఒక సువర్ణ అధ్యాయం. భవిష్యత్ తరాలకు ఆయన కేవలం ఒక పాలకుడిగానే కాకుండా, కళలను, ఆధ్యాత్మికతను మరియు ప్రజా సంక్షేమాన్ని సమతుల్యం చేసిన గొప్ప నాయకుడిగా నిరంతరం స్ఫూర్తినిస్తూనే ఉంటారు. ఆయన వేసిన పునాదులే నేటికీ అమరావతి వైభవానికి అద్దం పడుతున్నాయి. 

-సీతారాం కంఠంనేని

References

వాసిరెడ్డి వెంకటాద్రి నాయుడు – వికీపీడియా, Bharatpedia, DetailedPedia Wikipedia Detailed Pedia
అమరేశ్వర దేవాలయం, అమరావతి – దేవాలయ చరిత్ర, పునర్నిర్మాణం, వాసిరెడ్డి ప్రభావం pilgrimaide.com
పత్రికేయుడు పొత్తూరి వెంకటేశ్వరరావు వ్యాఖ్యలు – జగ్గభూపతి, అచ్చమాంబ, చిన్ననాటి వివరాలు Bharatpedia
https://en.wikipedia.org/wiki/Vasireddy_Venkatadri_Nayudu 
https://www.detailedpedia.com/wiki-Vasireddy_Venkatadri_Nayudu 
https://en.bharatpedia.org/wiki/Vasireddy_Venkatadri_Nayudu 
https://www.pilgrimaide.com/temples/sri-amaralingeswara-temple
https://www.wikiwand.com/en/articles/Vasireddy_Venkatadri_Nayudu 
https://www.sanatanavibes.in/2025/10/amaralingeswara-swamy-temple-amaravati.html 
http://vasireddy.us/History.htm 
https://dbpedia.org/page/Vasireddy_Venkatadri_Nayudu 
https://www.templetimings.com/amaravathi-sri-amareswara-swamy-temple/ 

అమరావతి నగర నిర్మాణం, శాతవాహన–వాసిరెడ్డి అనుసంధానం 
వాసిరెడ్డి వంశం, నాగార్జునసాగర్–పులిచింతల నీటిపారుదల ఆలోచనల చరిత్ర