ఆర్థిక సంవత్సరం ముగిసి కొత్త అసెస్‌మెంట్ ఇయర్ 2026-27 ఐటీఆర్ ఫైలింగ్ సమయం రానే వచ్చింది. ఈ తరుణంలో పన్ను చెల్లింపుదారులు తమ ఇన్‌కమ్ టాక్స్ రిటర్న్స్ దాఖలు చేయడానికి ముమ్మరంగా సిద్ధమవుతున్నారు. అయితే ప్రతి ఏటా ఐటీఆర్ ఫైల్ చేసేటప్పుడు జీతగాళ్లకు, వ్యాపారులకు కొన్ని రకాల ఫారాలు అత్యంత కీలకంగా మారుతాయి. గతంలో కేవలం ఫామ్ 16 లేదా ఫామ్ 26AS చూసుకుని పన్ను రిటర్నులు సమర్పించేవారు. కానీ ఇప్పుడు కాలం మారింది, ఆదాయపు పన్ను శాఖ నిబంధనలు మరింత పారదర్శకంగా మారాయి. పన్ను చెల్లింపు ప్రక్రియను మరింత సులభతరం చేయడానికి, ఎలాంటి తప్పులు జరగకుండా నివారించడానికి ఆదాయపు పన్ను శాఖ యాన్యువల్ ఇన్ఫర్మేషన్ స్టేట్‌మెంట్  లేదా ఏఐఎస్ (AIS) విధానాన్ని అందుబాటులోకి తెచ్చింది. ఇన్‌కమ్ టాక్స్ యాక్ట్ సెక్షన్ 285BB మరియు రూల్ 114-I ప్రకారం ప్రిన్సిపల్ డైరెక్టర్ జనరల్ ఆఫ్ ఇన్‌కమ్ టాక్స్ (సిస్టమ్స్) ద్వారా ఈ ఏఐఎస్ పోర్టల్‌లో అప్‌లోడ్ అవుతుంది. అసలు ఈ ఏఐఎస్ అంటే ఏంటి, ఇది మీ ఫామ్ 16 మరియు ఫామ్ 26AS ల కంటే ఎలా భిన్నంగా ఉంటుంది, దీనిని ఆన్‌లైన్ ద్వారా ఎలా డౌన్‌లోడ్ చేసుకోవాలో క్షుణ్ణంగా తెలుసుకోవడం ప్రతి ఒక్క టాక్స్‌పేయర్‌కు ఎంతో అవసరం.

యాన్యువల్ ఇన్ఫర్మేషన్ స్టేట్‌మెంట్ అనేది ఒక ఆర్థిక సంవత్సరంలో ఒక పన్ను చెల్లింపుదారుడు జరిపిన అన్ని రకాల ఆర్థిక లావాదేవీల సమగ్ర చిట్టా అని చెప్పవచ్చు. ఇది పన్ను చెల్లింపుదారులకు వారి ఆర్థిక డేటాకు సంబంధించిన పూర్తి మరియు ఏకీకృత సమాచారాన్ని అందిస్తుంది. ఇందులో కేవలం మీ జీతం వివరాలు మాత్రమే కాకుండా, అంతకు మించి ఎన్నో విషయాలు పొందుపరిచి ఉంటాయి. సాధారణంగా ఏఐఎస్ స్టేట్‌మెంట్‌లో రెండు ప్రధాన భాగాలు ఉంటాయి. మొదటిది పార్ట్-ఏ కాగా, ఇందులో పన్ను చెల్లింపుదారుడి సాధారణ సమాచారం ఉంటుంది. అంటే మీ పాన్ నంబర్, మాస్క్ చేసిన ఆధార్ నంబర్, పేరు, పుట్టిన తేదీ, మొబైల్ నంబర్, ఈమెయిల్ ఐడీ మరియు రిజిస్టర్డ్ చిరునామా వంటి ప్రాథమిక వివరాలు ఉంటాయి. ఇక రెండవది పార్ట్-బి కాగా, ఇది అత్యంత కీలకమైనది. ఇందులో మీ పన్ను మరియు ఆర్థిక లావాదేవీల పూర్తి సమాచారం నిక్షిప్తమై ఉంటుంది. టీడీఎస్, టీసీఎస్ వివరాలు, నిర్దేశిత ఆర్థిక లావాదేవీలు (SFT), మీరు చెల్లించిన ముందస్తు పన్ను (Advance Tax), సెల్ఫ్ అసెస్‌మెంట్ టాక్స్, ఐటీ శాఖ నుంచి మీకు వచ్చిన రీఫండ్‌లు లేదా డిమాండ్ నోటీసుల రికార్డులు ఇందులో స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. అంతేకాకుండా మీ జీఎస్టీ రిటర్న్స్, విదేశీ నిధుల బదిలీలు (Foreign Remittances), మ్యూచువల్ ఫండ్ లావాదేవీలు, షేర్ల కొనుగోలు, విక్రయాలు, బ్యాంక్ సేవింగ్స్ ఖాతాలు మరియు ఫిక్స్‌డ్ డిపాజిట్ల ద్వారా వచ్చిన వడ్డీ, డివిడెండ్లు, డిపాజిటరీలు నివేదించిన వివరాలు కూడా ఈ పార్ట్-బి లోనే చేర్చబడతాయి.

చాలా మంది పన్ను చెల్లింపుదారులు ఏఐఎస్ అందుబాటులోకి వచ్చిన తర్వాత కూడా ఫామ్ 16, ఫామ్ 26AS లతో గందరగోళానికి గురవుతుంటారు. నిజానికి ఈ మూడు ఫారాలు వేర్వేరు ప్రయోజనాలను కలిగి ఉంటాయి. వాటి పరిధి కూడా వేర్వేరుగా ఉంటుంది. ఉదాహరణకు ఫామ్ 16 అనేది ఉద్యోగులకు వారి యాజమాన్యం ఇచ్చే ఒక సర్టిఫికేట్. ఇందులో ఉద్యోగికి వచ్చిన జీతం ఎంత, దానికిగానూ యాజమాన్యం కట్ చేసిన టీడీఎస్ ఎంత, చాప్టర్ VI-A కింద లభించే మినహాయింపులు మరియు డిడక్షన్ల వివరాలు మాత్రమే ఉంటాయి. ఇది కేవలం మీ ఉద్యోగ ఆదాయానికి మాత్రమే పరిమితం. మరోవైపు ఫామ్ 26AS అనేది కేవలం ఒక టాక్స్ క్రెడిట్ స్టేట్‌మెంట్ మాత్రమే. అసెస్‌మెంట్ ఇయర్ 2023-24 నుండి ఆదాయపు పన్ను శాఖ దీని పరిధిని భారీగా తగ్గించింది. ప్రస్తుతం ఫామ్ 26AS లో కేవలం మీ పాన్ నంబర్‌కు లింక్ అయి ఉన్న టీడీఎస్ మరియు టీసీఎస్ వివరాలు మాత్రమే ప్రధానంగా ప్రతిబింబిస్తాయి. కానీ ఏఐఎస్ అలా కాదు, ఇది వీటన్నింటి కంటే చాలా విస్తృతమైనది. మీ ఫామ్ 16 లోని శాలరీ సమాచారంతో పాటు ఫామ్ 26AS లోని టీడీఎస్ వివరాలు, వీటితో పాటే షేర్లు, మ్యూచువల్ ఫండ్స్, డివిడెండ్లు మరియు పొదుపు ఖాతాల వడ్డీ వంటి అన్ని రకాల ఆదాయ వనరులను ఒకే చోట చూపిస్తుంది. పైగా ఇందులో పన్ను చెల్లింపుదారులు తమకు సంబంధించిన సమాచారం తప్పుగా ఉంటే ఫీడ్‌బ్యాక్ ఇచ్చే అవకాశం కూడా ఉంటుంది. ఏఐఎస్ తో పాటు ట్రాన్సాక్షన్ ఇన్ఫర్మేషన్ సమ్మరీ (TIS) కూడా లభిస్తుంది, ఇది వివిధ వనరుల నుండి సేకరించిన సమాచారాన్ని క్రోడీకరించి ముందస్తుగా ఐటీఆర్ పూరించడానికి ఉపయోగపడుతుంది.

ఈ సమగ్రమైన ఏఐఎస్ స్టేట్‌మెంట్‌ను ఆదాయపు పన్ను శాఖ ఈ-ఫైలింగ్ అధికారిక పోర్టల్ నుండి చాలా సులభంగా డౌన్‌లోడ్ చేసుకోవచ్చు. మొదటి అడుగుగా ఇన్‌కమ్ టాక్స్ ఈ-ఫైలింగ్ వెబ్‌సైట్‌ను సందర్శించి మీ యూజర్ ఐడీ, పాస్‌వర్డ్‌లతో లాగిన్ అవ్వాలి. ఒకవేళ కొత్త యూజర్లు అయితే ముందుగా రిజిస్ట్రేషన్ పూర్తి చేయాల్సి ఉంటుంది. లాగిన్ అయిన తర్వాత హోమ్‌పేజీలో పైన కనిపించే  సర్వీసెస్  (Services) ట్యాబ్‌పై క్లిక్ చేసి, అందులో ఉన్న  యాన్యువల్ ఇన్ఫర్మేషన్ స్టేట్‌మెంట్ (AIS) అనే ఆప్షన్‌ను ఎంచుకోవాలి. ఆ తర్వాత స్క్రీన్‌పై కనిపించే  ప్రొసీడ్  (Proceed) బటన్‌ను నొక్కగానే మీరు నేరుగా ఏఐఎస్ ప్రత్యేక పోర్టల్‌కు రీడైరెక్ట్ అవుతారు. అక్కడ ఇన్‌స్ట్రక్షన్ పేజీలో మీకు సంబంధించిన టాక్స్ పేయర్ ఇన్ఫర్మేషన్ సమ్మరీ (TIS) వివరాలు కనిపిస్తాయి. దాని పక్కనే ఉన్న  AIS  ట్యాబ్‌ను క్లిక్ చేయాలి. తదుపరి స్క్రీన్‌పై మీకు అవసరమైన ఆర్థిక సంవత్సరాన్ని (Financial Year) డ్రాప్‌డౌన్ మెనూ నుండి ఎంచుకుని, ఏఐఎస్ టైల్‌పై క్లిక్ చేయాలి. ఇప్పుడు మీ ఏఐఎస్ డాష్‌బోర్డ్ ఓపెన్ అవుతుంది. ఇక్కడ మీకు సమాచారం పార్ట్-ఏ మరియు పార్ట్-బి రూపంలో కనిపిస్తుంది. దీనిని మీరు ఎక్సెల్ (Excel), జేసన్ (JSON), లేదా పీడీఎఫ్ (PDF) ఫార్మాట్లలో డౌన్‌లోడ్ చేసుకోవచ్చు. కేటగిరీల వారీగా కావాలంటే ఎక్సెల్ ఫార్మాట్, పూర్తి వివరాల కోసం పీడీఎఫ్ లేదా జేసన్ ఫార్మాట్లను ఎంచుకోవచ్చు. పీడీఎఫ్ ఫార్మాట్‌లో డౌన్‌లోడ్ చేసిన ఫైల్ పాస్‌వర్డ్ ప్రొటెక్ట్ చేయబడి ఉంటుంది. మీ పాన్ నంబర్‌ను చిన్న అక్షరాలలో (Lowercase) రాసి, దానికి మీ పుట్టిన తేదీని ఎటువంటి స్పేస్ లేకుండా (DDMMYYYY) ఫార్మాట్‌లో కలిపి ఎంటర్ చేస్తే ఆ పీడీఎఫ్ ఫైల్ ఓపెన్ అవుతుంది. ఐటీఆర్ ఫైల్ చేసే ముందు ఈ ఏఐఎస్ వివరాలను సరిచూసుకోవడం వల్ల భవిష్యత్తులో ఐటీ శాఖ నుండి నోటీసులు రాకుండా సురక్షితంగా ఉండవచ్చు.