ఇండియన్ మిడిల్ క్లాస్ , గణాంకాల పట్టికల్లో కనిపించే ఆదాయ శ్రేణి మాత్రమే కాదు..  ఇది వలసవాద దోపిడీ, రాష్ట్ర ఆధారిత అభివృద్ధి, నియంత్రణపరమైన సంకెళ్లు, అంతర్జాతీయ ఆర్థిక ఒత్తిళ్లు,   సరళీకరణ (లిబరలైజేషన్) సంస్కరణల మధ్య నలిగిపోతూ, మెల్లగా ఎదిగిన ఒక సామాజిక, ఆర్థిక శక్తి.  1951లో హిజ్లీ నిర్బంధ శిబిరం ఒక సాంకేతిక విద్యా సంస్థగా మారడం నుండి, 1991లో ఐఎంఎఫ్ వద్ద బంగారం తాకట్టు పెట్టి రుణం తీసుకోవడం వరకూ..  నేటి  ఆకాంక్షలతో నిండిన వినియోగదారుల సమాజం  వరకూ  వచ్చిన ప్రయాణం..  మధ్యతరగతి కథను కేవలం విజయగాథగా కాదు, ఒక అసౌకర్య  ప్రశ్నల సమాహారంగా కూడా నిలబెడుతుంది.  విమర్శకుల దృష్టిలో, భారతదేశ ఆధునిక మధ్యతరగతి  మూలాలు 1951లో హిజ్లీ నిర్బంధ శిబిరం ఒక సాంకేతిక విద్యా సంస్థగా మారడంలో ప్రతీకాత్మకంగా ఉన్నాయి.  ఇది  జైలును ఒక వాగ్దానంగా  మార్చడమే కాక, సామాజిక ఉన్నతికి చోదకాలుగా విజ్ఞానశాస్త్రం, సాంకేతికత,  ప్రతిభపై దేశం పెట్టుకున్న విస్తృత ఆశకు సంకేతం కూడా. 

చారిత్రక నేపథ్యం: వలసవాద దోపిడీ నుండి  మిశ్రమ ఆర్థిక వ్యవస్థ  వరకు

  1947లో ఇండిపెండెన్స్ వచ్చిన సమయంలో ఇండియా  ఒక ఆర్థిక శిధిలం. దాదాపు రెండు శతాబ్దాల బ్రిటిష్ వలస పాలన, దేశ విభజన గాయాలు,  వ్యవస్థీకృత దోపిడీ ఫలితంగా, ఆయుర్దాయం సుమారు 32 సంవత్సరాలు, అక్షరాస్యత 12శాతం చుట్టూ, తలసరి వార్షిక ఆదాయం   250 రూపాయల వద్ద నిలిచింది. ఇది  పేదరికం, నిరక్షరాస్యత, మరియు పరిమిత మధ్యతరగతి  అనే మూడంకెల సంక్షోభానికి ప్రతీక. ఈ నేపథ్యంలో, భారత నాయకత్వం సోవియట్ మాదిరి రాష్ట్ర ఆధారిత పారిశ్రామికీకరణను, ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థ, ప్రైవేట్ ఆస్తి హక్కులతో కలిపిన  మిశ్రమ ఆర్థిక వ్యవస్థ  (మిక్సెడ్ ఎకానమీ) నమూనాను ఎంచుకుంది. 1950లో ప్రణాళికా సంఘం (ప్లానింగ్ కమిషన్), 1951లో మొదటి పంచవర్ష ప్రణాళిక, 1948 ఇండస్ట్రియల్ పాలసీ రిజల్యూషన్ వంటి నిర్ణయాలు, ఇనుము, ఉక్కు, విద్యుత్, రైల్వేలు వంటి కీలక రంగాలను ప్రభుత్వ అధీనంలోకి తీసుకెళ్లాయి.

ఈ నమూనా, ఒకవైపు స్వావలంబన లక్ష్యంతో దేశీయ పరిశ్రమలను రక్షించగా, మరోవైపు  లైసెన్స్ రాజ్  అనే నియంత్రణపరమైన అడ్డు గోడను నిర్మించింది. వ్యాపారం ప్రారంభించడానికి, సామర్థ్యాన్ని పెంచడానికి, ముడి పదార్థాలు దిగుమతి చేసుకోవడానికి, లేదా సంస్థ మూసివేయడానికి కూడా ప్రభుత్వ అనుమతులు తప్పనిసరి. ఇది ఆర్థిక వ్యవస్థను  కాగిత  చిక్కుముడి లో బంధించింది.

1947 టు1980:  హిందూ వృద్ధి రేటు,  కొరతల యుగం

1950ల నుండి 1980ల వరకు భారత ఆర్థిక వృద్ధి  ఏడాదికి సగటున  3 నుంచి 4శాతం చొప్పున మాత్రమే సాగింది. అర్థశాస్త్రవేత్త రాజ్ కృష్ణ దీనిని  హిందూ వృద్ధి రేటు   అని వ్యంగ్యంగా పేర్కొన్నారు. ఇది సంస్కృతిపై నింద కాదు, ఆర్థిక విధానాలపై విమర్శ. ఈ మందకొడి వృద్ధి మధ్యతరగతి విస్తరణను   పరిమితం చేసింది. 1947లో 30 కోట్ల జనాభాలో 5శాతం కన్నా తక్కువ మంది మాత్రమే మధ్యతరగతిగా పరిగణించబడగా, 1980ల నాటికి ఈ వర్గం   7 కోట్లకు చేరినా..  జనాభాలో దాదాపు పది శాతం మాత్రమే.  వీరిలో అధికభాగం ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు, ఉపాధ్యాయులు, రైల్వే అధికారులు వంటి జీతభత్యాలు పొందే వర్గం. దైనందిన జీవితంలో, కారు, టెలిఫోన్, వంటగ్యాస్ వంటి ప్రాథమిక వినియోగ వస్తువుల కోసం సంవత్సరాల తరబడి నిరీక్షణ జాబితాలు, క్యూలు, కొరతలు.  1982లో దూరదర్శన్ కలర్ టెలివిజన్ ప్రసారాలు, 1983లో మారుతి 800  ప్రజల కారు గా ప్రవేశించడం, ఈ కొరతల మధ్య వినియోగ ఆకాంక్షలకు చిన్న తలుపులు తెరిచాయి.

1991..  చెల్లింపుల సంక్షోభం..  బంగారం తాకట్టు

1990ల ప్రారంభంలో, విదేశీ మారక నిల్వలు రెండు, మూడు వారాల దిగుమతులకు సరిపడే స్థాయికి పడిపోయాయి. ఐఎమ్ఎఫ్, ప్రపంచ బ్యాంక్ వంటి సంస్థల వద్ద అత్యవసర రుణం కోసం, భారతదేశం సుమారు 67 టన్నుల బంగారాన్ని రహస్యంగా విదేశాలకు తరలించి తాకట్టు పెట్టింది. ఇది ఒకప్పుడు ప్రపంచ జీడీపీలో పాతిక శాతం వాటా కలిగిన దేశం.. దివాలా అంచుకు చేరిన దృశ్యానికి ప్రతీక. ఈ సంఘటన,  మూసివేసిన, అధిక నియంత్రణలు గల ఆర్థిక వ్యవస్థ   దీర్ఘకాలిక వ్యయాలను బహిర్గతం చేసింది. ఐఎమ్ఎఫ్, ప్రపంచ బ్యాంక్ వంటి సంస్థల వాషింగ్టన్ సంస్థల  శైలిలోని షరతులు, భారత ఆర్థిక విధానాలను సరళీకరణ, ప్రైవేటీకరణ, గ్లోబలైజేషన్  దిశగా మలిచాయి.

1991 తర్వాత.. రెండవ  స్వాతంత్య్రం,  మధ్యతరగతి విస్తరణ

1991 బడ్జెట్‌లో డాక్టర్ మన్మోహన్ సింగ్ ప్రకటించిన సంస్కరణలు, దిగుమతి లైసెన్సుల రద్దు, సుంకాల తగ్గింపు, విదేశీ పెట్టుబడులకు తలుపులు, ప్రైవేట్ రంగ విస్తరణ, భారత ఆర్థిక వ్యవస్థకు  రెండవ స్వాతంత్ర్యం గా గుర్తింపు పొందాయి.  ఆర్థిక వృద్ధి రేట్లు 6 నుంచి 7శాతం  స్థాయికి చేరి, 2003 తర్వాత కొన్ని సంవత్సరాల్లో 8 నుంచి 9శాతం వరకూ పెరిగాయి.  2004 నాటికి సుమారు 30 కోట్ల మంది మధ్యతరగతిగా పరిగణించబడగా, 2012 నాటికి ఈ  సంఖ్య  60 కోట్లకు చేరింది.  అదే సమయంలో, అక్షరాస్యత 12 శాతం నుండి 70శాతానికి  పైగా పెరగడం, మానవ మూలధనంలో గణనీయమైన మార్పును సూచిస్తుంది.

ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో, సుమారు 25 కోట్ల మంది పేదరికం నుండి బయటపడ్డారని, ప్రస్తుత దశాబ్దం చివరికి 75 కోట్ల మంది వరకు మధ్యతరగతిగా వర్గీకరించవచ్చన్నది అంచనా. 2036 నాటికి భారత మధ్యతరగతి మొత్తం వినియోగ వ్యయంలో 93 శాతం వాటా కలిగి..  ప్రపంచంలో చైనా, అమెరికా తర్వాత మూడవ అతిపెద్ద మధ్యతరగతి మార్కెట్‌గా, తదుపరి దశాబ్దంలో అతిపెద్దదిగా మారే అవకాశం ఉందని పరిశీలకులు విశ్లేషిస్తున్నారు.  ఇటీవలి అంచనాల ప్రకారం 2036 నాటికి భారతదేశ మధ్యతరగతి ప్రజలు మొత్తం వినియోగ వ్యయంలో సుమారు 93 శాతం వాటా  కలిగి ఉంటారనీ..  తద్వారా ఇండియా,  చైనా, అమెరికా తర్వాత ప్రపంచంలో మూడవ అతిపెద్ద మధ్యతరగతి మార్కెట్‌గా మారుతుంది. 

న్యాయపరమైన అంశాలు..  నియంత్రణ, సంస్కరణ,  హక్కుల ప్రశ్న

భారత మధ్యతరగతి రూపాంతరంలో న్యాయపరమైన  కోణం, రెండు విభిన్న దశల్లో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. మొదటి దశలో..  ఇండస్ట్రియల్ పాలసీ రిజల్యూషన్లు, లైసెన్సింగ్ చట్టాలు, దిగుమతి నియంత్రణలు, విదేశీ మారక నియంత్రణ చట్టాలు (ఫెరా) వంటి న్యాయపరమైన వ్యవస్థ..   రాష్ట్రం అన్నీ నిర్ణయించే  ఆర్థిక రాజ్యాన్ని నిర్మించింది. వ్యాపార స్వేచ్ఛ, ఆర్థిక హక్కులు, వినియోగదారుల ఎంపిక వంటి అంశాలు, న్యాయపరంగా కూడా పరిమితమయ్యాయి.
రెండవ దశలో, 1991 తర్వాతి సంస్కరణలతో పాటు.. కంపెనీ చట్టాలు, సెబీ నియంత్రణలు, విదేశీ పెట్టుబడి నిబంధనలు, డబ్ల్యుటివో  ఒప్పందాలు,   తరువాతి కాలంలో జీఎస్టీ వంటి పన్ను సంస్కరణలు, మధ్యతరగతి వినియోగదారుల, పెట్టుబడిదారుల, ఉద్యోగుల హక్కులను కొత్త రూపంలో నిర్వచించాయి. అయితే..   ఆర్థిక స్వేచ్ఛ  పెరిగినా..  కార్మిక చట్టాల సంస్కరణలు, అసంఘటిత రంగంలో పనిచేసే కోట్లాది మధ్యతరగతి, దిగువ మధ్యతరగతి ప్రజల హక్కుల పరిరక్షణలో గణనీయమైన లోటు కొనసాగుతూనే ఉంది.  భారత మధ్యతరగతి విస్తరణకు న్యాయపరమైన మార్గం తెరుచుకున్నప్పటికీ, ఆ మార్గం సమానత్వం, సామాజిక న్యాయం, కార్మిక హక్కుల పరిరక్షణ వంటి అంశాల్లో అసమతుల్యంగా ఉందని స్పష్టంగా చెప్పడం కష్టం. 

రాజకీయ, సామాజిక, మీడియా కోణాలు

మధ్యతరగతి, భారత రాజకీయ వ్యవస్థలో ఒక కీలక ఓటు బ్యాంక్‌గా, ఆర్థిక విధానాల లెజిటిమేషన్  కోసం ఒక  సమ్మతి వర్గంగా..   మీడియా కథనాల్లో ఒక ఆకాంక్షల ప్రతీకగా రూపుదిద్దుకుంది. రాజకీయంగా..  1991 తర్వాతి అన్ని ప్రభుత్వాలు, వివిధ పార్టీలు, కూటములు, మధ్యతరగతి ఆకాంక్షలను ఆకర్షించే విధానాలను ముందుకు తెచ్చాయి.  ఐటీ, సేవల రంగం విస్తరణ, హౌసింగ్ లోన్లు, కార్ల ఫైనాన్స్, విద్యా రుణాలు, డిజిటల్ ఇండియా, స్టార్టప్ ఇండియా వంటి కార్యక్రమాలు, మధ్యతరగతి కలల్ని పాలసీ భాష లో ప్యాకేజింగ్ చేశాయి.

సామాజికంగా, మధ్యతరగతి ఇకపై ఏకరీతిగా లేదు. గ్రామీణ పారిశ్రామికవేత్తలు, పట్టణ ఐటీ నిపుణులు, చిన్న వ్యాపార యజమానులు, గిగ్ ఎకానమీ కార్మికులు అన్నీ కలిసి మధ్యతరగతి  అనే ఒకే లేబుల్‌లో చేరినా, వారి భద్రత, హక్కులు, అవకాశాలు భిన్నంగా ఉన్నాయి. ఈ మధ్యతరగతి వర్గం ఇకపై ఏకరీతిగా లేదని విమర్శకులు లేదా అంటున్నారు.  ఇందులో ప్రధాన నగరాలకు దూరంగా వ్యాపారాలు నిర్మించే గ్రామీణ పారిశ్రామికవేత్తలు, ప్రపంచవ్యాప్త క్లయింట్ల కోసం కోడ్ రాసే పట్టణ ఐటీ నిపుణులు.  ఇకపోతే.. మీడియా కోణంలో, మధ్యతరగతి కథ, తరచుగా  సక్సెస్ స్టోరీలుగా, స్టార్టప్ విజయగాథలుగా, ఐటీ బూమ్, గ్లోబల్ సిటిజన్‌షిప్, ఎన్ఆర్ఐ రెమిటెన్సులు వంటి అంశాల చుట్టూ తిరుగుతుంది. కానీ..  అదే సమయంలో, అసంఘటిత రంగంలో పనిచేసే, రుణభారం, ఉద్యోగ అస్థిరత, ఆరోగ్య భద్రత లేకుండా జీవించే  నిశ్శబ్ద మధ్యతరగతి  కథలు, ప్రధాన మీడియా ఫ్రేమ్‌లో  అరుదుగా కనిపిస్తాయి.

ప్రభావాలు, పబ్లిక్ డిబేట్, వృద్ధి, అసమానత,  ఆకాంక్షల రాజకీయాలు

1991 తర్వాతి వృద్ధి, భారత ఆర్థిక వ్యవస్థను ప్రపంచంలో ఐదవ అతిపెద్ద ఆర్థిక వ్యవస్థగా నిలబెట్టింది. జీడీపీ, పర్ క్యాపిటా ఇన్ కమ్ సేవల రంగం వాటా, విదేశీ పెట్టుబడులు.  కానీ, ఈ వృద్ధి ప్రభావాలపై ప్రజా చర్చ, రెండు విభిన్న ధోరణుల్లో సాగుతోంది. ఒకవైపు,  మధ్యతరగతి విస్తరణ, పేదరికం తగ్గుదల, వినియోగ అవకాశాల పెరుగుదల, విద్యా, ఆరోగ్య సూచికల మెరుగుదల వంటి అంశాలను  సంస్కరణల విజయగాథ గా చూపించే వాదన..  మరోవైపు, అసమానత పెరుగుదల, గ్రామీణ పేదరికం, ఉద్యోగ రహిత వృద్ధి, అసంఘటిత కార్మికుల అస్థిర జీవితం, యువత నిరుద్యోగం, మహిళల తక్కువ కార్మిక భాగస్వామ్యం వంటి అంశాలను  సంస్కరణల అసమాన ఫలితాలుగా చూపించే విమర్శ. ఈ రెండింటి మధ్య, మధ్యతరగతి ఒక విచిత్ర స్థితిలో ఉంది. అది వృద్ధి ప్రయోజనాలను పొందుతున్నప్పటికీ, అదే సమయంలో రుణభారం, ఉద్యోగ అస్థిరత, ఆరోగ్య ఖర్చులు, విద్యా ఖర్చుల ఒత్తిడిలో నలుగుతోంది.  ఆకాంక్ష  అనే పదం, మధ్యతరగతి రాజకీయ, ఆర్థిక, మీడియా భాషలో ఒక మంత్రంలా మారింది. కానీ ఆకాంక్షల వెనుక ఉన్న అసమానత, అస్థిరత, భద్రతా లోటు గురించి మాట్లాడే స్వరాలు ఇంకా పరిమితమే.

హైలైట్ చేసిన ముఖ్యాంశాలు

 నిపుణుల నిర్బంధ స్థలాన్ని ఉన్నత విద్యా వేదికగా మార్చడం అనేది ఒక ఉద్దేశపూర్వక రాజకీయ చర్య అని నిపుణులు వాదిస్తున్నారు: ఇది  జైలును ఒక వాగ్దానంగా’ మార్చడమే కాక, సామాజిక ఉన్నతికి చోదకాలుగా విజ్ఞానశాస్త్రం, సాంకేతికత మరియు ప్రతిభపై దేశం పెట్టుకున్న విస్తృత ఆశకు సంకేతం కూడా. 

“విశ్లేషకుల అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ సంస్కరణల ప్రభావం వేగంగా మరియు స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆర్థిక వృద్ధి రేట్లు దాదాపు రెట్టింపు అయ్యి, సంవత్సరానికి 6 నుంచి 7శాతానికి చేరుకున్నాయి.    మధ్యతరగతి ప్రజల సంఖ్య గణనీయంగా పెరిగింది.  ఈ మధ్యతరగతి వర్గం ఇకపై ఏకరీతిగా లేదని విమర్శకులు లేదా విశ్లేషకులు  అంటున్నారు.  ఇందులో గ్రామీణ పారిశ్రామికవేత్తలు, పట్టణ ఐటీ నిపుణులు, చిన్న వ్యాపార యజమానులు ఉన్నారు. నిపుణుల అభిప్రాయం ప్రకారం..  ఈ సమూహాలను ఏకం చేసేది ఒక నిర్దిష్ట ఆదాయ పరిమితి కంటే, ఉన్నత స్థాయికి ఎదగాలనే ఉమ్మడి దృక్పథమే. 

భారత మధ్యతరగతి కథ, హిజ్లీ నిర్బంధ శిబిరం గోడల నుండి ఐటీ పార్కుల గాజు గోడల వరకు వచ్చిన ప్రయాణం. ఇది ఒకవైపు  జైలును వాగ్దానంగా  మార్చిన దేశం కథ.  మరోవైపు IMF వద్ద బంగారం తాకట్టు పెట్టి, అంతర్జాతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థలో తన స్థానం కోసం పోరాడిన దేశం కథ. ఈ కథను కేవలం  వృద్ధి విజయగాథగా కాదు.. అసమానత, అస్థిరత,   ఆకాంక్షల విరోధాభాసం గా కూడా చూడడం. మధ్యతరగతి విస్తరణ, భారత ప్రజాస్వామ్యానికి, ఆర్థిక వ్యవస్థకు, సామాజిక నిర్మాణానికి ఒక శక్తివంతమైన చోదక శక్తి.  అదే సమయంలో..  ఈ వర్గం భద్రత, హక్కులు, సమాన అవకాశాలు,  సామాజిక న్యాయం కోసం చేసే పోరాటం, భారత భవిష్యత్తు న్యాయబద్ధతను నిర్ణయించే కీలక అంశం.

- సీతారాం కంఠంనేని

ఈ విశ్లేషణ మీకు నచ్చినట్లయితే, దయచేసి మా https://TeluguOne.com  పోర్టల్‌ను అనుసరించండి, మీ స్నేహితులతో పంచుకోండి, అలాగే మీ విలువైన అభిప్రాయాలను తెలియజేయండి.  

Indian Middle Class, 1991 Economic Reforms, Indian Economy Growth, LPG Reforms India, Middle Class Consumption 2036, India Economic History