పరిచయం..  న్యాయస్థానం మరియు రెడ్ కార్పెట్ మధ్య దూరం

2020 ఫిబ్రవరిలో లండన్‌లోని ఇంగ్లండ్ అండ్ వేల్స్ హైకోర్టు వాణిజ్య విభాగం ఎదుట, వీడియో లింక్ ద్వారా హాజరైన అనిల్ అంబానీ తన న్యాయవాదుల ద్వారా ఒక సంచలనాత్మక ప్రకటన చేశారు — తన నికర ఆస్తి విలువ సున్నాకు పడిపోయిందని, అప్పులు పోను తన వద్ద ద్రవ్యీకరించదగిన ఆస్తులేవీ లేవని ఆయన కోర్టుకు తెలిపారు. మూడు చైనా ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకులు — ఇండస్ట్రియల్ అండ్ కమర్షియల్ బ్యాంక్ ఆఫ్ చైనా, చైనా డెవలప్‌మెంట్ బ్యాంక్, ఎగ్జిమ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ చైనా — 2012లో రిలయన్స్ కమ్యూనికేషన్స్‌కు ఇచ్చిన 925 మిలియన్ డాలర్ల రుణంపై వ్యక్తిగత గ్యారంటీ ఆధారంగా 716.9 మిలియన్ డాలర్ల క్లెయిమ్‌తో దాఖలు చేసిన కేసులో ఇది వెల్లడైంది. కేవలం పన్నెండేళ్ల క్రితం మాత్రమే ఇదే వ్యక్తి ఆస్కార్ అవార్డుల రెడ్ కార్పెట్‌పై స్టీవెన్ స్పీల్‌బర్గ్‌తో కలిసి నడిచారు, హాలీవుడ్ నిర్మాణ సంస్థ డ్రీమ్‌వర్క్స్‌లో భారీ మొత్తంలో పెట్టుబడి పెట్టారు, ఫోర్బ్స్ ప్రపంచ కుబేరుల జాబితాలో ఆరో స్థానంలో నిలిచారు. ఈ రెండు చిత్రాల మధ్య ఉన్న అంతరం యాదృచ్ఛికం కాదని, తన అన్న ముఖేష్ అంబానీతో పదిహేనేళ్లకు పైగా సాగిన వ్యాపార, న్యాయ పోరాటానికి ఇది పరాకాష్ట అని పలువురు కార్పొరేట్ వ్యవహారాల విశ్లేషకులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.

ముఖ్యాంశం: పన్నెండేళ్ల వ్యవధిలో ఫోర్బ్స్ జాబితాలో ప్రపంచంలోని ఆరో అత్యంత సంపన్న వ్యక్తి స్థాయి నుంచి లండన్ కోర్టు ముందు 'నికర ఆస్తి సున్నా' అని ప్రకటించే స్థాయికి పతనం — ఇది కేవలం ఒక వ్యక్తి ఆర్థిక చరిత్ర కాదు, భారత కార్పొరేట్ రంగంలో అత్యంత ప్రముఖమైన సోదర వైరానికి అద్దం పట్టే కథ.

చారిత్రక నేపథ్యం: ఒక టెలికాం కల ఆవిర్భావం

1998లో భారతదేశంలో ఒక్క అవుట్‌గోయింగ్ మొబైల్ కాల్‌కు నిమిషానికి ₹16 ఖర్చయ్యేదని, దీంతో మొబైల్ టెలిఫోనీ సంపన్నులకే పరిమితమైన విలాసవంతమైన సదుపాయంగా ఉండేదని ఆనాటి కథనాలు చెబుతున్నాయి. రిలయన్స్ గ్రూప్ వ్యవస్థాపకుడు ధీరూభాయ్ అంబానీ ఒకనాడు ఫోన్ కాల్ ఖరీదు ఒక పోస్ట్‌కార్డ్ కంటే తక్కువగా ఉండే రోజు వస్తుందని ప్రకటించారని చెబుతారు; ఆ సమయంలో ఇది అసాధ్యమైన ఊహగానే చాలామంది కొట్టిపారేశారు. 1986లో పక్షవాతం వచ్చిన తర్వాత ఆరోగ్యం క్షీణించిన ధీరూభాయ్, ఈ ఆశయాన్ని తన పెద్ద కుమారుడు ముఖేష్ అంబానీకి అప్పగించారని సమాచారం. ముఖేష్ అంబానీ నేతృత్వంలోని ఇంజనీర్ల బృందం, తులనాత్మకంగా తక్కువ మౌలిక సదుపాయాల ఖర్చుల కారణంగా సీడీఎంఏ సాంకేతికతను ఎంచుకుంది.  అప్పట్లో ఇది విస్తృతంగా చర్చించబడిన వ్యూహాత్మక నిర్ణయం. నియంత్రణ, లాజిస్టిక్ అడ్డంకులను అధిగమిస్తూ 600కు పైగా నగరాల్లో 60,000 కిలోమీటర్లకు పైగా ఫైబర్ నెట్‌వర్క్ నిర్మించారు. అయితే ఈ ప్రాజెక్టు వాణిజ్యపరంగా ప్రారంభమయ్యే కొన్ని నెలల ముందే, 2002 జూలైలో ధీరూభాయ్ అంబానీ మరణించారు. ఆయన డెబ్బైవ పుట్టినరోజునే రిలయన్స్ ఇన్ఫోకామ్ అధికారికంగా ప్రారంభమైంది, సామాన్య ప్రజలకు అందుబాటులో ఉండే ధరలకే హ్యాండ్‌సెట్‌లను అందించి భారత టెలిఫోన్ రంగంలో గణనీయమైన మార్పులకు నాంది పలికిందని పరిశ్రమ నిపుణులు అభివర్ణిస్తారు.

వీలునామా లేని చీలిక — వారసత్వ వివాదం మొదలు

ధీరూభాయ్ అంబానీ మరణం ఎటువంటి అధికారిక వీలునామాను వదిలిపెట్టలేదు. ఇది ఇద్దరు సోదరుల నియంత్రణలో ఉన్న ఒక భారీ వ్యాపార సామ్రాజ్యంపై తీవ్ర అనిశ్చితిని సృష్టించింది. స్వభావరీత్యా ఇద్దరు సోదరులు పూర్తి భిన్నమైనవారని పరిశీలకులు అంటారు.  ఒకరు నిరాడంబరంగా, కార్యాచరణపై దృష్టి పెడితే, మరొకరు బహిరంగ ప్రచారం, మీడియాపై ఎక్కువగా ఆధారపడేవారు. 2004 జూన్‌లో సమాజ్‌వాదీ పార్టీ మద్దతుతో అనిల్ అంబానీ రాజ్యసభలో సభ్యుడిగా చేరడంతో ఉద్రిక్తతలు మరింత బహిరంగమయ్యాయని నివేదికలు చెబుతున్నాయి. వ్యాపార సంస్థ రాజకీయ తటస్థతను కాపాడుకోవాలన్న కారణంతో ముఖేష్ అంబానీ వర్గం ఈ చర్యను వ్యతిరేకించిందని సమాచారం. ప్రధాన ఆర్థిక నిర్ణయాలపై తుది అధికారాన్ని ముఖేష్‌కు కట్టబెట్టే బోర్డురూమ్ తీర్మానాలతో వివాదం మరింత తీవ్రతరమైంది. ఒక టెలివిజన్ ఇంటర్వ్యూలో రిలయన్స్‌లో  యాజమాన్య సమస్య  ఉందని ముఖేష్ అంబానీ బహిరంగంగా అంగీకరించడం, ఆపై సలహాదారు ఆనంద్ జైన్‌ను ప్రస్తావిస్తూ, ధీరూభాయ్ వారసత్వాన్ని కూడా ప్రస్తావించేలా లేఖల మార్పిడి జరగడంతో ఈ వివాదం స్పష్టంగా వ్యక్తిగత స్థాయికి చేరిందని విమర్శకులు పేర్కొంటున్నారు.

2005 మధ్యవర్తిత్వ విభజన..  పాత ఆర్థిక వ్యవస్థ  వర్సెస్  వృద్ధి రంగాలు 

2005 జూన్‌లో తల్లి కోకిలాబెన్ అంబానీ నేరుగా జోక్యం చేసుకోవడంతో ఈ చీలిక అధికారికమైంది. ఈ విభజనలో మార్కెట్ వ్యాఖ్యాతలు పాత ఆర్థిక వ్యవస్థ గా అభివర్ణించిన పెట్రోకెమికల్, రిఫైనింగ్ వ్యాపారాలను ముఖేష్ అంబానీ నిలుపుకోగా, ఆ సమయంలో వృద్ధి ఆధారితమైనవిగా విస్తృతంగా పరిగణించబడిన టెలికాం, విద్యుత్, ఆర్థిక సేవల రంగాలు అనిల్ అంబానీకి దక్కాయి. ఈ ఒప్పందంలో ముఖేష్ అంబానీ పదేళ్లపాటు టెలికమ్యూనికేషన్స్ రంగంలోకి తిరిగి ప్రవేశించకూడదన్న పోటీ నిరోధక నిబంధనను చేర్చారు.  ఈ నిబంధన అన్నయ్యకు ప్రతికూలంగా ఉందని పరిశీలకులు విశ్లేషణలు చేశారు. రిలయన్స్ ఇన్ఫోకామ్‌కు అనంతరం రిలయన్స్ కమ్యూనికేషన్స్ అని పేరు మార్చారు.  2006లో స్టాక్ మార్కెట్‌లో లిస్టింగ్ అయినప్పుడు ఇది 35 వేల కోట్ల రూపాయలకు పైగా విలువను సాధించింది. 2008 వరకు వినోదం, విద్యుత్, ఫైనాన్స్ రంగాల్లోని అనుబంధ సంస్థలు కూడా వృద్ధి చెందాయి.

అనిల్ అంబానీ శిఖరాగ్రం.. 2008 నాటి ఆధిపత్యం

2008 నాటికి అనిల్ అంబానీ సినిమా ప్రదర్శన, రేడియో ప్రసారాలు, డైరెక్ట్-టు-హోమ్ టెలివిజన్, హాలీవుడ్ చిత్రాల ఫైనాన్సింగ్ వంటి రంగాల్లోకి విస్తరించారు.  ఇందులో స్పీల్‌బర్గ్ యొక్క డ్రీమ్‌వర్క్స్‌లో 825 మిలియన్ డాలర్ల పెట్టుబడి ఒకటి. కార్యనిర్వహణలో ఆస్తులు లేని దశలోనే ప్రారంభించిన రిలయన్స్ పవర్ ఇనీషియల్ పబ్లిక్ ఆఫరింగ్ నిమిషాల్లోనే పూర్తిగా సబ్‌స్క్రైబ్ అయి 11 వేల 563 కోట్ల రూపాయలకు పైగా నిధులను సమీకరించింది. ఆ కాలపు ఊహాజనిత మార్కెట్ ఉత్సాహానికి ఇది ప్రతీక. 

ఫోర్బ్స్ పత్రిక అనిల్ అంబానీని 42 బిలియన్ డాలర్ల నికర సంపదతో ప్రపంచంలోని ఆరో అత్యంత సంపన్న వ్యక్తిగా నిలిపింది. అయితే, అదే సమయంలో రిఫైనింగ్ రంగంలో ముఖేష్ అంబానీ చేసిన సమాంతర ప్రయత్నాలకు మీడియాలో తులనాత్మకంగా తక్కువ ప్రచారం లభించింది. ఇది సోదరుల మధ్య మీడియా అవగాహనలో ఉన్న అసమానతకు తొలి సూచికగా చెప్పవచ్చు.

ముఖ్యాంశం: 2008లో ఫోర్బ్స్ జాబితాలో 42 బిలియన్ డాలర్ల సంపదతో ప్రపంచంలో ఆరో స్థానంలో నిలిచిన అనిల్ అంబానీ, రిలయన్స్ పవర్ ఐపీవోను నిమిషాల్లో పూర్తిగా సబ్‌స్క్రైబ్ చేయించిన స్థాయి నుంచి — 2019 నాటికి కోర్టు ధిక్కార కేసులో జైలు శిక్ష ముప్పును ఎదుర్కొనే స్థాయికి పడిపోవడం ఈ కథలో అత్యంత నాటకీయ మలుపు.

ఎమ్ టీఎన్  విలీన వైఫల్యం నుంచి గ్యాస్ వివాదం వరకు

రిలయన్స్ కమ్యూనికేషన్స్ మరియు దక్షిణాఫ్రికాకు చెందినఎంటీఎన్ మధ్య 70 బిలియన్ డాలర్ల విలువైన సంయుక్త సంస్థను ఏర్పరచే విలీన చర్చలు, 2008 జూలైలో విఫలమయ్యాయి.  ముఖేష్ అంబానీకి చెందిన రిలయన్స్ ఇండస్ట్రీస్, అసలు కుటుంబ అవగాహన ఒప్పందంలోని ఫస్ట్-రిఫ్యూజల్  నిబంధనను ప్రయోగించడమే దీనికి కారణం. అనిల్ అంబానీ ప్రతినిధులు మధ్యలో వచ్చిన లేఖను దురుద్దేశపూరితమైనదిగా అభివర్ణించినా ఒప్పందం రద్దయింది. 2005 విభజన తర్వాత సోదర వ్యాపార ఘర్షణకు ఇది మొట్టమొదటి స్పష్టమైన ఉదాహరణగా విమర్శకులు అభివర్ణిస్తారు. ఇదే కాలంలో, కేజీ-డి6 క్షేత్రం నుంచి వచ్చే సహజ వాయువు ధరలపై విభేదాలు తలెత్తాయి. 2005 నాటి కుటుంబ ఒప్పంద పత్రం ప్రకారం అనిల్ అంబానీ వెంచర్లకు రాయితీ ధరలకు గ్యాస్ సరఫరా చేయాలన్న నిబంధన ఉందని సమాచారం. అయితే గ్యాస్ ధరల నిర్ణయం ప్రభుత్వ పరిధిలోకి వస్తుందని, ప్రైవేట్ ఒప్పందాల పరిధిలోకి కాదని ముఖేష్ అంబానీ వర్గం వాదించింది. ఈ వాదనను 2010 మే 7న సుప్రీంకోర్టు సమర్థించింది, దీంతో ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని దాద్రీలో ప్రణాళికాబద్ధమైన విద్యుత్ కేంద్రానికి అనిల్ అంబానీ ఆశించిన రాయితీ గ్యాస్ సరఫరాకు ఆటంకం ఏర్పడింది. నిర్మించని ఆ ప్లాంట్, అసలు ఒప్పంద నిబంధనల వల్లే ఎదురుదెబ్బలు తగిలాయని కొందరు పరిశీలకులు అభివర్ణించిన దానికి ఒక ప్రతీకగా మిగిలిపోయింది.

ఆసక్తికరంగా, గ్యాస్ వివాదంలో తీర్పు వెలువడిన కేవలం రెండు వారాల్లోనే,  2010 మే 23న  ఇరు పక్షాలు 2005 నాటి పోటీ-నిరోధక నిబంధనలను పరస్పర అంగీకారంతో రద్దు చేసుకున్నాయి. ఈ నిర్ణయం వ్యూహాత్మక పరిణామాలతో కూడుకున్నదని విశ్లేషకులు అభివర్ణిస్తారు, ఎందుకంటే ఇది అసలు షెడ్యూల్ కంటే చాలా సంవత్సరాల ముందుగానే ముఖేష్ అంబానీ టెలికమ్యూనికేషన్స్ రంగంలోకి తిరిగి ప్రవేశించడానికి మార్గం సుగమం చేసింది. కొన్ని వారాల వ్యవధిలోనే, తర్వాత ముఖేష్ అంబానీ కొనుగోలు అని వెల్లడైన ఇన్ఫోటెల్ బ్రాడ్‌బ్యాండ్ అనే సంస్థ పాన్-ఇండియా 4జీ స్పెక్ట్రమ్ హక్కులను దక్కించుకుంది. గతంలో ఆయనను దూరంగా ఉంచిన రంగంలోకి ఇది ప్రత్యక్ష, ఉద్దేశపూర్వక పునఃప్రవేశం.

ఈ కాలాన్ని పరిశీలిస్తున్న విశ్లేషకులు, ఇద్దరు సోదరుల ఆర్థిక వ్యూహాల మధ్య స్పష్టమైన వ్యత్యాసాన్ని చూపుతున్నారు.  ముఖేష్ అంబానీ స్వీయ నిధుల పెట్టుబడులకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వగా, మీడియా, బీమా, మౌలిక సదుపాయాలు, రక్షణ రంగాలతో కూడిన వేగంగా విస్తరిస్తున్న పోర్ట్‌ఫోలియోలో అనిల్ అంబానీ బ్యాంకు రుణాలపై ఎక్కువగా ఆధారపడ్డారు. పాత మార్కెట్‌కు అనువైన సీడీఎంఏ సాంకేతికతను స్వీకరించిన రిలయన్స్ కమ్యూనికేషన్స్, స్మార్ట్‌ఫోన్ వాడకంతో ప్రపంచవ్యాప్తంగా వచ్చిన మార్పుల కారణంగా జీఎస్ఎమ్ మౌలిక సదుపాయాల్లో ఖరీదైన సమాంతర పెట్టుబడులను ఎదుర్కోవాల్సి వచ్చింది. 2009–10 నాటికి గ్రూప్ రుణభారం సుమారు  25 వేల కోట్ల రూపాయలకు చేరుకుంది.  2జీ స్పెక్ట్రమ్ కేటాయింపు వివాదంతో ముడిపడిన ప్రతిష్ట నష్టం ఈ పరిస్థితిని మరింత తీవ్రతరం చేసింది.

జియో నిర్మాణం, మార్కెట్ అంతరాయం,  రిలయన్స్ కమ్యూనికేషన్స్ పతనం

పరిశ్రమ నివేదికల ప్రకారం, తర్వాత జియోగా పేరు పొందిన సంస్థకు జామ్‌నగర్ రిఫైనింగ్ కాంప్లెక్స్ నుంచి వచ్చిన ఆదాయం ద్వారా గణనీయంగా నిధులు సమకూరాయి. అప్పట్లో పెద్ద ఎత్తున పరీక్షించని VoLTE సాంకేతికతను అవలంబిస్తూ, 2,50,000 కిలోమీటర్లకు పైగా ఫైబర్, 90,000కు పైగా టవర్ల నిర్మాణాన్ని విశ్లేషకులు ప్రముఖంగా ప్రస్తావిస్తారు.  ఈ ప్రయత్నం వాణిజ్యపరంగా లాభదాయకం కాదని ఆనాటి కొందరు వ్యాఖ్యాతలు అంచనా వేశారు. విమర్శకులు గమనించిన ఒక కీలక వైరుధ్యం ఏమిటంటే, అప్పటికే ఆర్థిక ఇబ్బందుల్లో ఉన్న రిలయన్స్ కమ్యూనికేషన్స్, ఈ కాలంలోనే తన సొంత టవర్లు, ఫైబర్ మౌలిక సదుపాయాలను జియోకు లీజుకు ఇవ్వడం ప్రారంభించింది.  2016 సెప్టెంబర్‌లో వాణిజ్యపరంగా ప్రారంభమైన జియో, ఉచిత వాయిస్ కాల్స్, తక్కువ ధర డేటాతో కేవలం 170 రోజుల్లోనే పది కోట్ల మంది వినియోగదారులను దాటిందని నివేదికలు చెబుతున్నాయి. వాయిస్ ఆదాయంపై ఆధారపడిన ప్రస్తుత ఆపరేటర్లను ఈ అంతరాయం అసమానంగా దెబ్బతీసింది.  పోటీదారుల మధ్య ఏకీకరణకు దారితీసి, 2017 నవంబర్‌లో రిలయన్స్ కమ్యూనికేషన్స్ తన వైర్‌లెస్ కార్యకలాపాలను పూర్తిగా మూసివేయాల్సి వచ్చింది. దీని తర్వాత 2019 ఫిబ్రవరిలో సుమారు 46 వేల  కోట్ల అప్పులతో దివాలా ప్రక్రియలు ప్రారంభమయ్యాయి. జియో ఆ తర్వాత రిలయన్స్ కమ్యూనికేషన్స్ విక్రయించిన వివిధ ఆస్తులను కొనుగోలు చేయడంతో, ఈ పరిణామ క్రమం ఒక వలయంలా కనిపిస్తుందని  విమర్శకులు వ్యాఖ్యానిస్తున్నారు.

ఎరిక్సన్ ధిక్కార కేసు — సోదరుల మధ్య వాణిజ్య పోటీ, కుటుంబ బంధం ఏకకాలంలో బహిర్గతం

ఎరిక్సన్ ఇండియాకు చెల్లించాల్సిన  550 కోట్ల బకాయిలు చెల్లించడంలో రిలయన్స్ కమ్యూనికేషన్స్ విఫలం కావడంతో..  2019 ఫిబ్రవరి 20న సుప్రీంకోర్టు అనిల్ అంబానీ, రిలయన్స్ టెలికాం చైర్మన్ సతీష్ శేథ్, రిలయన్స్ ఇన్‌ఫ్రాటెల్ చైర్‌పర్సన్ ఛాయా విరానీలను న్యాయస్థాన ధిక్కారానికి పాల్పడినట్లు నిర్ధారించింది. నాలుగు వారాల్లోగా  453 కోట్లు చెల్లించకుంటే మూడు నెలల జైలు శిక్ష విధిస్తామని బెంచ్ తీర్పు ఇచ్చింది; అదనంగా ముగ్గురూ  1 కోటి చొప్పున జరిమానా చెల్లించాలని, లేని పక్షంలో అదనంగా ఒక నెల జైలు శిక్ష అని కూడా పేర్కొంది. కోర్టు విధించిన గడువుకు ఒక రోజు ముందు, ముఖేష్ అంబానీ తన వ్యక్తిగత నిధుల నుంచి ఆ మొత్తాన్ని చెల్లించినట్లు సమాచారం. ఈ చర్యను అనిల్ అంబానీ తన సోదరుడు, వదిన నీతా అంబానీ పట్ల కృతజ్ఞతతో బహిరంగంగా అంగీకరించారు. వాణిజ్యపరమైన తీవ్ర పోటీతో పాటు, సంక్షోభ సమయాల్లో కుటుంబ జోక్యం కూడా కొనసాగిన సోదరుల సంబంధంలోని సంక్లిష్ట, ద్వంద్వ స్వభావానికి ఈ సంఘటన ఒక నిదర్శనమని వ్యాఖ్యాతలు అభివర్ణిస్తారు.

రాజకీయ, సామాజిక, మీడియా కోణాలు

ఈ సోదర వైరం కేవలం బోర్డురూమ్ వ్యవహారంగా మిగలలేదు.  దీనికి రాజకీయ, సామాజిక, మీడియా కోణాలు కూడా ఉన్నాయి. 2004లో అనిల్ అంబానీ రాజ్యసభలో ప్రవేశించడం, ఆ తర్వాత రాజీనామా చేయడం రిలయన్స్ గ్రూప్ రాజకీయ తటస్థతపై చర్చకు దారితీసింది. 2008 నాటికి అనిల్ అంబానీ వినోద రంగంలో అధిక ప్రచారం పొందగా, అదే సమయంలో రిఫైనింగ్ రంగంలో ముఖేష్ అంబానీ చేసిన పెట్టుబడులకు తక్కువ మీడియా దృష్టి లభించడం గమనార్హం. అయితే 2016 తర్వాత జియో సృష్టించిన మార్కెట్ అంతరాయం, దేశవ్యాప్త డేటా విప్లవం భారత టెలికాం రంగంపైనే కాక, సామాన్య వినియోగదారుల డిజిటల్ అనుభవంపై కూడా తీవ్ర ప్రభావం చూపింది — ఇది సానుకూల, ప్రతికూల రెండు రకాల ప్రజా చర్చలకు కారణమైంది. ఒకవైపు చౌక డేటా వల్ల డిజిటల్ యాక్సెస్ విస్తృతమైందని ప్రశంసలు వస్తుండగా, మరోవైపు చిన్న, మధ్యస్థాయి టెలికాం సంస్థల మనుగడకు ముప్పు వాటిల్లిందని, మార్కెట్‌లో ఏకస్వామ్య ధోరణులు పెరిగాయని విమర్శకులు ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తున్నారు.

అనిల్ అంబానీ ఆర్థిక పతనం, లండన్ కోర్టు వ్యాఖ్యలు, తదుపరి భారత ఆదాయపు పన్ను శాఖ నుంచి బ్లాక్ మనీ చట్టం కింద ఎదుర్కొన్న నోటీసులు (స్విస్ బ్యాంకు ఖాతాల్లో 814 కోట్లు దాచినట్లు ఆరోపణలు  వంటి పరిణామాలు మీడియాలో విస్తృతంగా చర్చనీయాంశమయ్యాయి. ఒకనాటి బిలియనీర్ స్థాయి నుంచి కార్పొరేట్ డైరెక్టర్‌షిప్‌ల నుంచి తప్పుకోవాల్సిన స్థాయికి పతనం కావడం, భారత కార్పొరేట్ చరిత్రలో అత్యంత చర్చనీయమైన హెచ్చుతగ్గుల గాథల్లో ఒకటిగా నిలిచింది.

ఈ సోదర వైరం భారత టెలికాం రంగం స్వరూపాన్నే మార్చేసిందని పరిశ్రమ నిపుణులు అభిప్రాయపడుతున్నారు. జియో ప్రవేశం తర్వాత దేశంలో మొబైల్ డేటా ధరలు ప్రపంచంలోనే అత్యంత చౌకైన స్థాయికి పడిపోయాయి, డిజిటల్ చెల్లింపులు, OTT వినియోగం భారీగా పెరిగాయి. అయితే ఇదే క్రమంలో బహుళ ఆపరేటర్ల మార్కెట్ నుంచి కొన్ని బలమైన సంస్థల చేతుల్లోకి మార్కెట్ కేంద్రీకృతం కావడం ఆర్థికవేత్తలు, పోటీ నియంత్రణ సంస్థల దృష్టిని ఆకర్షించింది. అనిల్ అంబానీ సామ్రాజ్యం పతనం వేలాది మంది ఉద్యోగుల భవిష్యత్తుపై, రుణదాతల రికవరీపై, చిన్న పెట్టుబడిదారుల నష్టాలపై ప్రత్యక్ష ప్రభావం చూపిందని ఆర్థిక వ్యవహారాల విశ్లేషకులు గుర్తు చేస్తున్నారు. మరోవైపు, 2005 విభజన నాటి ఒప్పంద నిబంధనలు, గ్యాస్ ధరల వివాదం, పోటీ-నిరోధక నిబంధనల రద్దు వంటి పరిణామాలు — వ్యాపార కుటుంబాల్లో వారసత్వ ప్రణాళిక, పారదర్శకమైన ఒప్పంద నిర్మాణం ఎంత కీలకమో చూపే ఒక కేస్ స్టడీగా కార్పొరేట్ గవర్నెన్స్ నిపుణులు దీన్ని ప్రస్తావిస్తుంటారు.

ముఖ్యాంశం: 2020 నాటికి, గూగుల్, ఫేస్‌బుక్ సహా ప్రపంచ టెక్నాలజీ దిగ్గజాల నుంచి 20 బిలియన్ డాలర్లకు పైగా పెట్టుబడులను ఆకర్షించిన జియో ఒకవైపు, లండన్‌లో  నికర ఆస్తి సున్నా   అని ప్రకటించిన అనిల్ అంబానీ మరోవైపు..  ఒకే తండ్రి వారసత్వం నుంచి బయలుదేరిన ఇద్దరు సోదరుల పూర్తి భిన్నమైన గమ్యస్థానాలు.

సంఘటనల కాలక్రమం

1998..    భారతదేశంలో మొబైల్ కాల్ ధర నిమిషానికి ₹16గా ఉండి, మొబైల్ టెలిఫోనీ సంపన్నులకే పరిమితమైన రోజులు. ధీరూభాయ్ అంబానీ చౌక టెలిఫోనీ కలను ప్రకటించారు.

2002    జూలైలో ధీరూభాయ్ అంబానీ మరణం. ఆయన 70వ పుట్టినరోజున రిలయన్స్ ఇన్ఫోకామ్ ప్రారంభమైంది; వీలునామా లేకుండా వెళ్లడంతో వారసత్వ అనిశ్చితి మొదలైంది.

2004    జూన్‌లో సమాజ్‌వాదీ పార్టీ మద్దతుతో అనిల్ అంబానీ రాజ్యసభలోకి ప్రవేశించడంతో సోదరుల మధ్య ఉద్రిక్తతలు బహిరంగమయ్యాయి.

2005    జూన్‌లో తల్లి కోకిలాబెన్ అంబానీ మధ్యవర్తిత్వంతో సామ్రాజ్య విభజన అధికారికమైంది — పెట్రోకెమికల్స్, రిఫైనింగ్ ముఖేష్‌కు; టెలికాం, విద్యుత్, ఫైనాన్స్ అనిల్‌కు దక్కాయి. పదేళ్ల పోటీ-నిరోధక నిబంధన కూడా చేరింది.

2006–08    రిలయన్స్ కమ్యూనికేషన్స్ లిస్టింగ్‌తో ₹35,000 కోట్లకు పైగా విలువ సాధించింది. అనిల్ అంబానీ వినోదం, విద్యుత్, ఫైనాన్స్ రంగాల్లోకి విస్తరించి, డ్రీమ్‌వర్క్స్‌లో 825 మిలియన్ డాలర్ల పెట్టుబడి పెట్టారు. ఫోర్బ్స్ జాబితాలో ఆరో స్థానానికి చేరారు.

జూలై 2008    రిలయన్స్ కమ్యూనికేషన్స్-MTN విలీన చర్చలు, రిలయన్స్ ఇండస్ట్రీస్ 'ఫస్ట్-రిఫ్యూజల్' నిబంధన ప్రయోగించడంతో విఫలమయ్యాయి.

మే 2010    గ్యాస్ ధరల వివాదంలో సుప్రీంకోర్టు ముఖేష్ అంబానీ వర్గానికి అనుకూలంగా తీర్పునిచ్చింది; దాద్రీ విద్యుత్ కేంద్రానికి రాయితీ గ్యాస్ సరఫరా ఆగిపోయింది.
మే 2010    ఇరు సోదరులు పోటీ-నిరోధక నిబంధనలను పరస్పరం రద్దు చేసుకున్నారు; కొద్ది వారాల్లోనే ఇన్ఫోటెల్ బ్రాడ్‌బ్యాండ్ (తర్వాత జియో) పాన్-ఇండియా 4G స్పెక్ట్రమ్ దక్కించుకుంది.

సెప్టెంబర్ 2016    రిలయన్స్ జియో వాణిజ్యపరంగా ప్రారంభమైంది; 170 రోజుల్లో 10 కోట్ల మంది వినియోగదారులను దాటింది.

నవంబర్ 2017    మార్కెట్ పోటీ తీవ్రతతో రిలయన్స్ కమ్యూనికేషన్స్ తన వైర్‌లెస్ కార్యకలాపాలను మూసివేసింది.

ఫిబ్రవరి 2019    ఎరిక్సన్‌కు బకాయిలు చెల్లించనందుకు సుప్రీంకోర్టు అనిల్ అంబానీని ధిక్కారానికి పాల్పడినట్లు నిర్ధారించింది; ₹453 కోట్లు చెల్లించకుంటే మూడు నెలల జైలు శిక్ష అని తీర్పు. గడువుకు ముందురోజే ముఖేష్ అంబానీ ఆ మొత్తాన్ని చెల్లించారు. అనంతరం రిలయన్స్ కమ్యూనికేషన్స్ సుమారు ₹46,000 కోట్ల అప్పులతో దివాలా ప్రక్రియలోకి వెళ్లింది.

ఫిబ్రవరి 2020    లండన్ హైకోర్టులో మూడు చైనా బ్యాంకుల 716 మిలియన్ డాలర్ల క్లెయిమ్ కేసులో అనిల్ అంబానీ తన నికర ఆస్తి 'సున్నా' అని ప్రకటించారు; న్యాయమూర్తి 100 మిలియన్ డాలర్లు కోర్టులో డిపాజిట్ చేయాలని ఆదేశించారు.

2020 తర్వాత    జియో గూగుల్, ఫేస్‌బుక్ సహా అంతర్జాతీయ సంస్థల నుండి 20 బిలియన్ డాలర్లకు పైగా పెట్టుబడులను ఆకర్షించింది; అనిల్ అంబానీ సామ్రాజ్యం ఆస్తుల విక్రయాలు, దివాలా ప్రక్రియలతో కుంచించుకుపోయింది.

2020 నాటికి ఈ కథ రెండు పూర్తి విరుద్ధమైన చిత్రాలను ప్రపంచానికి చూపింది.  గూగుల్, ఫేస్‌బుక్ సహా ప్రపంచ టెక్నాలజీ సంస్థల నుంచి 20 బిలియన్ డాలర్లకు పైగా పెట్టుబడిని ఆకర్షించిన జియో ఒకవైపు, లండన్‌లో బహిరంగ ఆర్థిక వెల్లడింపులు చేసిన అనిల్ అంబానీ మరోవైపు. ఈ గమనాన్ని సంగ్రహించే విమర్శకులు, దీని ఫలితాన్ని తరచుగా 2005 విభజన యొక్క ప్రతిధ్వనిగా అభివర్ణిస్తారు. అప్పట్లో బలహీనంగా భావించిన పక్షం నిరంతర వాణిజ్య ఆధిపత్యాన్ని సాధించగా, అప్పట్లో ఆధిపత్యంలో ఉన్న పక్షం చివరికి గణనీయమైన ఎదురుదెబ్బను చవిచూసింది. వివిధ వ్యాఖ్యాతలు రూపొందించిన విస్తృత కథనం ప్రకారం, ఇది కేవలం ఒకే ఒక్క ప్రతీకార చర్యగా కాకుండా, పదిహేను సంవత్సరాలుగా జరిగిన విభిన్న వ్యూహాత్మక ఎంపికల సంచిత పర్యవసానంగా పరిగణించబడుతుంది. వ్యాపార చరిత్రలో వారసత్వం, పోటీతత్వం, కుటుంబ బంధాల మధ్య సంక్లిష్ట సమతుల్యతకు అంబానీ సోదరుల గాథ ఒక శాశ్వత ఉదాహరణగా మిగిలిపోతుందని పరిశీలకులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.

- సీతారాం కంఠంనేని

ఈ విశ్లేషణ మీకు నచ్చినట్లయితే, దయచేసి మా https://TeluguOne.com  పోర్టల్‌ను అనుసరించండి, మీ స్నేహితులతో పంచుకోండి, అలాగే మీ విలువైన అభిప్రాయాలను తెలియజేయండి.    

Ambani brothers rivalry, Anil Ambani net worth zero, Reliance split history, RCom bankruptcy case, Mukesh Ambani Jio launch, Ambani family business story