భారత్,  పాకిస్తాన్   మధ్య దశాబ్దాలుగా కొనసాగుతున్న భౌగోళిక, రాజకీయ ఉద్రిక్తతలలో సింధు జలాల ఒప్పందం అత్యంత కీలక  అంశంగా నిలుస్తోంది. పాకిస్తాన్‌లో ప్రస్తుతం తలెత్తుతున్న తీవ్రమైన నీటి కొరతకు ఇండియాయే ఆ దేశ రాజకీయ నాయకులు విమర్శలు గుప్పిస్తున్నారు. ఆ దేశ మీడియా ఆరోపణలు చేస్తోంది.  అయితే, వాస్తవ పరిస్థితులను పరిశీలిస్తే పాక్ ఎదుర్కొంటున్న జల సంక్షోభానికి ఆ దేశ అంతర్గత పాలనా వైఫల్యాలు, పేలవమైన నీటి నిర్వహణ,  మౌలిక సదుపాయాల కొరతే ప్రధాన కారణాలని నిపుణులు ససాక్ష్యంగా చెబుతున్నారు.  అనేక యుద్ధాలు, సరిహద్దు ఉగ్రవాద దాడులు ఎదురైనప్పటికీ, ఎగువ పరీవాహక దేశంగా భారత్ చూపిన అపారమైన నిగ్రహం వల్లే 1960 నాటి ఈ ఒప్పందం ఇంకా కొనసాగుతోంది. కాశ్మీర్ వివాదం, అంతర్జాతీయ వేదికలపై పాక్ చేస్తున్న ప్రచారాల నేపథ్యంలో..  ఈ నదీ పరివాహక ప్రాంత వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యతను అందరూ అర్థం చేసుకోవాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది.

సింధు నదీ వ్యవస్థ ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద, అత్యంత సంక్లిష్టమైన జలవనరులలో ఒకటిగా గుర్తింపు పొందింది. హిమాలయ పర్వత ప్రాంతాల గుండా ప్రవహించే ఈ నదుల భౌగోళిక అమరిక దౌత్యపరమైన చర్చల కంటే సాంకేతిక ఇంజనీరింగ్ సవాలుగా మారింది. 1960 నాటి ఒప్పందం ప్రకారం నదులను తూర్పు, పశ్చిమ నదులుగా వర్గీకరించారు. రావి, బియాస్, సట్లెజ్ వంటి తూర్పు నదులపై భారతదేశానికి పూర్తి హక్కులు లభించగా, సింధు, జీలం, చెనాబ్ వంటి పశ్చిమ నదుల ప్రవాహాన్ని పాకిస్తాన్‌కు కేటాయించారు. దీనివల్ల మొత్తం బేసిన్ జలాలలో దాదాపు 80 శాతం వాటా పాకిస్తాన్‌కు దక్కగా, భారత్ కేవలం 20 శాతంతోనే సర్దుకుపోవాల్సి వచ్చింది. సార్వభౌమాధికారం కలిగిన ఎగువ దేశానికి ఈ పంపిణీ తీవ్ర అసమానతలతో కూడుకున్నదనే విమర్శలు ఎప్పటి నుంచో ఉన్నాయి.

ఈ వివాదానికి సంబంధించిన చారిత్రక మూలాలు 1947 విభజన నాటి తొలి జల సంక్షోభంలో ఉన్నాయి. 1948 ఏప్రిల్‌లో అప్పటి విభజన కమిషన్ మార్గదర్శకాల ప్రకారం కొత్త ఒప్పందాలకై కొన్ని కాలువల నీటి సరఫరాను భారత్ తాత్కాలికంగా నిలిపివేసింది. ఈ సాంకేతిక ప్రక్రియను పాకిస్తాన్ విస్మరించడం వల్ల ఏర్పడిన 17 రోజుల జల నిలుపుదల సంఘటన, ఆ దేశ రాజకీయాల్లో బలమైన ముద్ర వేసింది. దీనిని అంతర్జాతీయీకరణ చేస్తూ ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలిలో పాక్ భావోద్వేగపూరిత ప్రసంగాలు చేసింది. నాటి భారత ప్రధాని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ అంతర్జాతీయంగా దేశ ప్రతిష్టను కాపాడేందుకు, ప్రపంచ బ్యాంకు మధ్యవర్తిత్వానికి అంగీకరించి ఉదారత చాటుకున్నారు. అయితే..  దేశీయంగా పంజాబీ ఇంజనీర్లు నీటిని వ్యూహాత్మక వనరుగా భావించి, భారతదేశ ప్రయోజనాలకే తొలి ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలని అప్పట్లో గట్టిగా వాదించారు.

పశ్చిమ నదులలో ఒకటైన చెనాబ్ నది రెండు దేశాల మధ్య అత్యంత వ్యూహాత్మకమైనదిగా మారింది. దాదాపు 27 నుండి 35 మిలియన్ ఎకరాల అడుగుల ప్రవాహం కలిగిన ఈ నది పాకిస్తాన్ పంజాబ్ ప్రాంతంలోని ప్రధాన వ్యవసాయ క్షేత్రాలకు జీవనాడి. చెనాబ్ నదిపై పాకిస్తాన్‌కు తగినంత నీటి నిల్వ సామర్థ్యం లేకపోవడంతో, భారత్ చేపట్టే ఏ చిన్న రన్ ఆఫ్ ది రివర్ జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టునైనా ఆ దేశం అనుమానంతో చూస్తోంది. ప్రతిపాదిత చెనాబ్-బియాస్ అనుసంధాన కాలువ వంటి ప్రాజెక్టులు తమ సాగునీటి వ్యవస్థను దెబ్బతీస్తాయని పాక్ భయపడుతోంది. ఫలితంగా, భారతదేశ  చట్టబద్ధమైన సాంకేతిక పనులను సైతం  జల ఆయుధీకరణ గా అంతర్జాతీయ సమాజం ముందు చిత్రీకరించేందుకు పాక్ నిరంతరం ప్రయత్నిస్తోంది.

వాస్తవానికి పాకిస్తాన్ లోపల తలసరి నీటి లభ్యత 1947 నుండి ఇప్పటివరకు దాదాపు 80 శాతం మేర పడిపోయింది. జనాభా విపరీతంగా పెరగడం, ఉష్ణోగ్రతలు ఎక్కువగా ఉండే ప్రాంతాలలో సైతం అధిక నీరు అవసరమయ్యే చెరకు, వరి వంటి పంటలను సాగు చేయడం వల్ల ఈ కొరత తీవ్రమైంది. అలాగే ఆ దేశంలో నదీ జలాలలో దాదాపు 64 శాతం నీరు కాలువల లీకేజీలు, ఆవిరి కావడం,  దొంగతనం వల్ల వృధా అవుతోంది. తర్బేలా, మంగ్లా వంటి ఆనకట్టల పరిమితి దాటి కొత్త నిల్వ సౌకర్యాలపై పెట్టుబడులు పెట్టకపోవడం వల్ల వేసవి కాలంలో భారీగా నీరు సముద్రం పాలువుతోంది. ఈ అంతర్గత లోపాలను కప్పిపుచ్చుకోవడానికే పాక్ పాలకులు భారత్‌పై నిందలు వేస్తున్నారు.

మరోవైపు..  కాబూల్ నది ప్రవాహం కూడా పాకిస్తాన్ జల రాజకీయాలలో కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది. ఎటువంటి అధికారిక ఒప్పందాలు లేకుండానే ఆఫ్ఘనిస్తాన్ నుండి వచ్చే ఈ నీటిని పాక్ వాడుకుంటోంది. ప్రస్తుతం ఆఫ్ఘన్ పాలకులు వ్యవసాయ అవసరాలకై ఆనకట్టల నిర్మాణానికి మొగ్గు చూపడం, దానికి భారత్ వంటి దేశాల సాంకేతిక మద్దతు లభించడం పాకిస్తాన్‌కు మింగుడుపడటం లేదు. ఇది ఆ దేశంలో చుట్టుముట్టబడిన భావనను,  సరిహద్దు భయాందోళనలను మరింత పెంచుతోంది. సింధు జలాల ఒప్పందంలో ఎలాంటి నిష్క్రమణ నిబంధన లేనందున, దీనిని శాశ్వత చట్రంగా భావించినప్పటికీ, కాలక్రమేణా మారుతున్న వాతావరణ పరిస్థితులు, హిమానీనదాల కరుగుదల,  భూగర్భ జలాల పరిరక్షణ దృష్ట్యా ఈ ఒప్పందాన్ని సమీక్షించాల్సిన అవసరం ఉందని భారత్  గట్టిగా చెబుతోంది. 1996 నాటి భారత్-బంగ్లాదేశ్ గంగా నదీ ఒప్పంద తరహాలో కాలపరిమితితో కూడిన పునఃసమీక్షా నిబంధనలు సింధు ఒప్పందానికి కూడా అవసరమని నిపుణులు సైతం చెబుతున్నారు. 

ఇటీవలి కాలంలో సరిహద్దు ఉగ్రవాద చర్యల నేపథ్యంలో, భారత్ ఈ ఒప్పందానికి సంబంధించిన సాధారణ డేటా మార్పిడిని తాత్కాలికంగా నిలిపివేసింది. అయినప్పటికీ.. మానవతా దృక్పథంతో భారీ వర్షాల సమయాల్లో వరద హెచ్చరికలను దౌత్య మార్గాల ద్వారా పాకిస్తాన్‌కు అందజేస్తూనే ఉంది. నీటిని ఎన్నడూ ఆయుధంగా మార్చకూడదనేది భారత నిశ్చితాభిప్రాయం. కానీ, పాకిస్తాన్ మాత్రం బగ్లిహార్, కిషన్‌గంగా, రాట్లే వంటి ప్రాజెక్టుల విషయంలో ద్వైపాక్షిక చర్చలను పక్కనపెట్టి, అంతర్జాతీయ మధ్యవర్తిత్వ న్యాయస్థానాలను ఆశ్రయిస్తూ ప్రక్రియను దుర్వినియోగం చేస్తోంది. ఒకే సమయంలో తటస్థ నిపుణుల కమిటీ, మధ్యవర్తిత్వ కోర్టులు  పనిచేయడం వల్ల పరస్పర విరుద్ధమైన తీర్పులు వచ్చే ప్రమాదం ఉందని భారత్ ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తోంది.

భారతదేశానికి రావి, సట్లెజ్, బియాస్ నదులపై దాదాపు 17 మిలియన్ ఎకరాల అడుగుల నిల్వ సామర్థ్యం ఉన్నప్పటికీ..  దేశీయ అభివృద్ధి,  వాతావరణ మార్పుల అవసరాలకే ఈ జలాలు సరిపోవడం లేదు. జమ్మూ కాశ్మీర్ ప్రాంతంలో సుమారు 15వేల మెగావాట్ల అపారమైన జలవిద్యుత్ సామర్థ్యం ఉండగా.. ఇప్పటివరకు కేవలం 3 వేల 500 మెగావాట్లు మాత్రమే వినియోగంలోకి వచ్చింది. పకల్ దుల్ వంటి సరికొత్త రన్ ఆఫ్ ది రివర్ ప్రాజెక్టుల ద్వారా ఈ ప్రాంత ఆర్థికాభివృద్ధిని వేగవంతం చేసేందుకు భారత్ ప్రయత్నిస్తుంటే..  పాక్ ప్రేరేపిత శక్తులు పిర్ పంజాల్ పరిధిలోని చెనాబ్ బేసిన్ జిల్లాలలో ఉగ్రవాదాన్ని ప్రేరేపిస్తూ మౌలిక సదుపాయాల నిర్మాణానికి ఆటంకం కలిగిస్తున్నాయి.

భవిష్యత్తులో సింధు జలాల ఒప్పందంపై ఎలాంటి పునఃచర్చలు జరగాలన్నా, సరిహద్దు ఉగ్రవాదానికి పాక్ స్వస్తి పలకడం,  వివాద పరిష్కార యంత్రాంగాన్ని సరళీకరించడం వంటి  ముందస్తు షరతులను భారత్ విధించాల్సి ఉంటుంది. అంతర్జాతీయ వేదికలైన బ్రస్సెల్స్, లండన్, న్యూయార్క్ లలో పాకిస్తాన్ చేస్తున్న తప్పుడు ప్రచారాలను తిప్పికొట్టేందుకు భారత్ మరింత బలమైన ప్రజా కమ్యూనికేషన్ వ్యూహాన్ని అవలంబించాల్సిన అవసరం ఉంది. 2047 నాటికి దేశ వృద్ధి లక్ష్యాలను అందుకోవడానికీ, అలాగే..  మారుతున్న వర్షపాత పరిస్థితులను తట్టుకోవడానికి హిమాలయ పరివాహక ప్రాంతాలలో జలాశయాల నిర్మాణాన్ని భారత్ మరింత వేగవంతం చేయాలని నిపుణులు సూచిస్తున్నారు.

 -సీతారాం కంఠంనేని

ఈ విశ్లేషణ మీకు నచ్చినట్లయితే, దయచేసి https://www.teluguone.com పోర్టల్ ను  ఫాలో అవ్వండి. లైక్ చేయండి. షేర్ చేయండి. మీ విలువైన అభిప్రయాలను తెలియజేయండి.      

India Pakistan Water Dispute, Chenab River, Indus Basin Flow, Pakistan Water Crisis